týsdagur 22. september 1998síða 6

6 tidindabladid SOS Nr. 178 — 22. SEPTEMBER 1998 Barbro S undback úr Álandi: Sjálvstýrismálið køvir javnstødu — Taka vit javnstóðuspurningin sum eitt samfelagsmål, er tað eisini uppgávan hjá mannfólki at vera við at javna Øjavnan. Men spurningurin um valdsbýtið verður alla tíðina til ein ríkis- rættarligur spurningur. Sum eitt yvirornað prinsipp, meðan alt annað hevur minni týdning. Í mínum hugaheimi er sjálvstýri eitt instrument fyri fáa økt fólkaræði, meiri javnstóðu, betri umhvørvispolitikk, betri mentunarlív, og ikki sum eitt mál í sjálvum sær, sigur Barbro Sundback, sum hevur umboðað javnaðarflokkin í álendska tinginum seinastu 20 árini TURIÐ KøLBRO Barbro Sundback er tann kvinnan, ið hevur drúgvastu royndirnar í álendskum poltukki. Hon er útbúgvin sålarfrødingur og er orðfer- ari í álendska stovninum Fredsinstitut, har tey ar- beiða eitt nú við gransking trygdar- minnilutaspurn- g - mentanir Um vikuskiftid hevur hon tikið lut i Norðurlendsku Javnstødurådstevnuni, sum Norðurlendska Ráðharra- ráðið skipaði fyri innan sjálvstýri DPOHUKK ngar og - yri í Norður- landahúsinum, bæði sum áhoyrari og sum fyrilestrar- haldari um evnið >kyn og mål« - Samanbera vit Aland, Føroyar og Grønland síggja vit, at stødan viðvíkjandi avnstødu millum kynini er enn norðurløndunum. Og rsøkin til tað? Vit kunnu seta spurnartekin við um kvinnur í smátjóðunum hava somu atgongd til poli tukk og vald sum menn i mun til Hevur lutfallið millum kyn mi nakran tydning fyri poli- tikk, hevði politikkurin Føroyum verið ødrvisi um 4 menn og 28 kvinnur sótu í Løgtinginum til dømis sigur Barbro Sundback I ålendska tinginum er stødan frægari viðvíkjandi kvinnuumboðan enn í tí før oyska, har eru 30 tinglimir, harav 7 eru konufólk — Umboðan er eitt, men spurningurin er, hvørjar re- sursir javnstøduarbeidi0 hevur. Eru lógir, nevndir ráð, og ikki minst pengar sum serstakliga kvinnunum, til taks, soleiðis at kvinnur hava møguleika at taka lut í politikki, sigur Barbro Sundback. K Alendska javnsteðulógin varð samtykt miðskeiðis í åttatiårunum og hon minnir nógv um ta finsku. Um- framt hevur tann álendska javnstødulégin ásetingar, sum banna kynsdiskrimi- nerandi lýsingar. Og tað er við fyrimynd úr teirri norsku javnsteðulógini — Við javnsteðulógini hava vit fingið kynskvoter- ing og tað hevur ført við sær teim storu nvør er størru tjóðirnar studla broytingar i ålendska sam- felagið. I politiska kjakinum og yvirhøvur i samfelags- kjakinum eru allir politik- arar nå noyddir til at taka javnstøduspurningin vid Tað er ikki longur góðtikið at hava ein politiskan flokk við bara monnum, ei heldur eina stevnuskrå, har javn- støduspurningurin ikki stendur ovaliga. Javnstøda á Alandi verður nú fatad sum ein demokratiskur spurningur. Sjálvandi eru sjónarmiðini ymisk, men spurningurin um javnstødu stendur ovaliga i politiska kjakinum, sigur Barbro Sundback I ålendskum kommunal- politikki eru nógvir kvinnu- ligir leiðarar - Ein positiv tulking av, hví so nógvar kvinnur taka lut í kommunalpolitikki er, at kvinnur verða stuðlaðar í at taka við valdi. Ein onnur tulking er, at kommunal- politikkur er ikki nóg áhugaverður hja monnum at takast við og tí geva teir konufólki pláss at sleppa Iramat — At kvinnupolitikarar halda fyrr upp at i politikki enn menn er ti, at tær verða gjørdar ósjónligar av mann- fólki og i fjølmidlunum og so óbeinleiðis trýstar út Kvinnur við valai hava lyndi til at verða kynsutt- anveltaðar, hvørki kvinnur og menn vilja hava nakað við tær at gera - Fjølmidlarnir fara við konufólki sum ein bólkur og við mannfólki sum ein- Fyri mær sýnist henda loysingarrørslan at vera ein sålarfrødilig og politisk mekanisma fyri at koma burtur úr djúpu kreppuni, sigur Barbro Sundback Mynd: Jens Kr. Vang staklingar. Alt sum menn gera er alment virðismikið og hevur tíðindavirði, með- an tað er øvugt við tí, konu- fólk havast at. Tá ið kvinnur aldri síggja kvinnur í fjøl- miðlunum og tað sum tær gera verður mett at vera nakað, hvat skulu tær so halda. Tað er ikki uppgávan hjá fjølmidlunum at endur- spegla valdsbýtið, teir eiga heldur at vísa á tað, sum ikki sæst aftur, sigur Barbro Sundback. Nógv ósvarað Hóast javnstøda millum kynini er nógv natúrligari í Alandi enn í Føroyum og at fleiri kvinnur taka lut bæði í kommunal- og landspoli- ikki har enn í Føroyum, heldur Barbro Sundback, at nógv felagseyðkenni eru í spurninginum um javnstødu í hesum báðum smátjóðu- num — Spurningurin um sjálv- stýri eyðkennir spurningin um javnstødu framum um onnur politisk mál. Taka vit javnstøduspurningin sum eitt samfelagsmál, so er tað eisini uppgávan hjá mann- fólki at vera við at javna ójavnan. Men spurningurin um valdsbýtið verður alla tíðina til ein spurningur millum Aland og Helsing- fors eins og her millum Før- oyar og Danmark. Sum eitt yvirornað prinsipp, meðan alt annað hevur minni týdn- ing. Og tað er jú heilt skeivt. Í mínum hugaheimi er sjálvstýri eitt instrument fyri fáa økt fólkaræði, meiri javnstødu, betri umhvørvis- politikk, betri mentunarliv og so framvegis. Sjålvstyri er tí ikki eitt mål í sjålvum sær. Tað er skelkandi at hoyra, at í Føroyum er eing- in lóg sum tryggjar kvinn- um í móðurskapinum. Tað merkir jú, at føroyskar kvinnur aldri verða fíggjar- liga sjálvbjargnar. Í kjaki- num um føroyskt fullveldi er ilt at fáa eyga á, hverjar broytingar itøkiliga koma í. Hvussu verða rættindini hjá borgarunum tryggjað, og hvaðani skulu pengarnir koma til at varðveita væl- ferðarsamfelagið, tá ið tit hava fingið fullveldið. Hetta eru alt ósvaraðir spurningar. — Og har eru tað serliga kvinnurnar, sum eru í vanda, tá ið tær ikki hava nøkur lógartryggjað rætt- indi. Var stødan hjå føroysk- um kvinnum gðrvísi, høvdu tær hesi natúrligu rættindi og høvdu tær verið betri umboðaðar í politikki, hevði stødan verið ein heilt onnur. Kvinnur kunnu ikki taka lut í politikki ella vinnulívi, um samfelagið ikki tryggjar teimum, at børnini verða ansað og at onkur tekur sær av teim gomlu. Í teim stóru norður- løndunum eru kvinnur komnar til vald og út á ar- beiðsmarknaðin, tí tær hava lógartryggjað rættindi, og tær eru komnar fyri at verða. Politikarar, ið hótta hesa støduna, verða ikki valdir inn aftur á ting, sigur Barbro Sundback. mynd Ríkisrættarliga stødan á Alandi er heilt ødrvisi enn í Føroyum, ístaðin fyri at fáa pengar úr Finnlandi, rinda álendingar finnum pengar. — Vit hava ein heilt annan bygnað í okkara sjálvstýri. Okkara sjálvstýri byggir á altjóða rætt og øll okkara sambond við Finnland byggja á lóggeving og prag- matiskar samráðingar. Løg- Fjølmidlarnir fara vid konufólki sum ein bólkur og við mannfólki sum einstaklingar. Alt sum menn gera er alment virðismikið og hevur tíðindavirði, meðan tað er øvugt við ti, konufólk havast at. Tað er ikki uppgávan hjá fjølmidlunum at endurspegla valdsbýtið, teir eiga heldur at vísa á tað, sum ikki sæst aftur, sigur Barbro Sundback. Mynd: Jens Kr. Vang frødiliga eru vit á jøvnum føti við Finnland. Alendska sjálvstýrið er ein fyrimynd hjá ødrum. Føroyingar áttu at hugt nærri at, hvussu álendska sjálvstýrið og onn- ur sjálvstýri í ES eru hættað. Í eini prosess, sum Føroyar nú eru í, finnast altíð tjóð- skaparfólk, sum siga, at loysing er tað einasta rætta. Veruleikin er jú, at heimurin minkar og vit verða meiri og meiri bundin av hvgrjum ðrum. At verða eitt full- veldi krevur førleika innan so ótrúliga nógv gki og tað er í sjálvum sær ógvuliga krevjandi fyri eina lítla tjóð. Fyri mær sýnist henda loys- ingarrørslan at vera ein sål- arfrødilig og politisk mekanisma fyri at koma burtur úr djúpu kreppuni, sigur Barbro Sundback.