hósdagur 15. oktober 1998síða 16

16 tíðindablaðið í Nr. 195 — 15. OKTOBER 1998 Ein menningardepil fyri fiskaidnað og havbúnað - hann nýtist ikki at bíða eftir sjálvstýrinum Undir viðgerðini av fíggj- arlggtingslógini fyri 1999 var borið upp á mál eitt í- tøkiligt uppskot um hvussu byrjast kann nú beinanvegin við tí arbeiðinum, sum øll kunnu og vilja ganga saman um: at økja um okkara vinn- uligu årtøku og okkara inn- tøkugrundarlag, so Føroyar kunnu vera eitt vælvirkandi og sjålvbjargid samfelag Tå vit tosa um tørvin å framsiggjandi tiltøkum, vil eg fegnast um, at ein åvisur hugur er til at stimbra nýggja gransking, id skal vinna sameindu megina úr samfelagsvísindini og tí kunnleikanum sum fólkið hevur úr sínum dagliga lívi og yrki. Her hugsi eg um granskingarmiðdepilin fyri økismenning, sum er í um- búna at stovna. Tað skilst av tidindaskrivi í bløðunum, at landsstýrið hevur játtað at stuðla hesum tiltakið við 2 mió. um árið Røkkur tann positivi vilj- n eisini til fiskaidnadin og havbúnaðin? Vónandi ber hetta boð um broyttan hugs- unarhátt hjá landsstýris- manninum fyri útbúgving og gransking. Tí líka so nógv eg fegnist um viljan til at stuðlað tí nýggja granskingardeplinum i Klaksvík, lika so nógv harmist eg um tað syndar- ligu viðferð ein annar út- búgvingarstovnur hevur fingið, sum átti at verið fjálgaður og mentur, men tvørturim6t: hevur verið seigpíndur til eitt áhaldandi stríð fyri at yvirliva. Eg hugsi um Fiskivinnuskúlan í Vestmanna. Hann stendur við óbroyttari játtan fyri komandi ár, men ikki ein króna er sett av til at rætta uppá tær fullkomiliga ótol- andi umstødur hann hevur húsast undir í áravís Øll vita vit hvussu avger- andi neyðugt og týdningar- mikið tað er at víðka okkara vinnugrundarlag og um møguleikarnar fyri at menna nýggjar vinnur. Men vit vita, ella áttu at vita, at enn og nógv ár fram í tíðina er fiskurin størsta rikidømi okkara. Og at størstu møg- uleikarnir fyri at vidka og økja okkara inntøkugrund- arlag eru í at økja úrtókuna úr fiskinum, at menna fisk aídnaðin til eina håprisvør- uframleiðslu Ikki ein króna brúkt til menning av fiskaidnadi Men so ótrúligt tað ljóðar, so leggja vit ikki í at brúka eina krónu uppá gransking ella menning í fiskafram- leiðsluni. Tað eru onnur sum undrast. Í Arsfrågreid- ingini hjá Føroya Ar- beiðsgevarafelag fyri 1997 verður sagt í brotinum um gongdina innan vinnugrein- arnar: "Í hesum sambandi loyva feløgini í Vinnuhúsi- num sær at undrast á, at eitt samfelag sum livir av at út- flyta matvøru, ikki hevur nakran stovn ella virki, íð burturav fæst við vøru- menning". Tí soleiðis er tað. Eg havi tosa við ein mann á fiskasøluni, sum hevur sagt mær at hann er tann einasti í landinum sum fæst við slíkt, men bert sum eitt hjáput, onkran tíma um vikuna. Meira tíð er ikki til tað. Hetta er veruleikin um hvussu stóran dent vit leggja á vørumenning í Før- oyum - Tað er ikki so frægt at man tíansheldur bara Javnaðarflokkurin Hóast Jóanes Nielsen nýliga hevur havt eina vælskrivaða grein um evnið, fái eg ikki frið, fyrr enn eg havi skriv að hetta Tíverri var javnaðar- flokkurin stovnaður í Før- oyum við danskari hjálp, tí teir høvdu brúk fyri einum fólkatingsumboði. (eg veit væl, at nakrir frælslyntir føroyingar eisini vóru við Um danskararnir ikki tá komu uppí, høvdu vit sum øll onnur lond fingið ein javnadarflokk, sum var før- oyskur. Nei, eg ætli ikki at fara og brigslast, bara vísa á hetta, tí tað sigur mær nakað um, hví javnadarflokkurin er sum hann er í dag Síðan 1948 hevur javnað- arflokkurin havt eitt sera lætt lív, eitt fjálgt lív. Hin danski javnaðar- flokkurin var altíð til reiðar at hjálpa teimum bæði so og so, aftur fyri fingu teir stemmuna í Fólkatinginum. Eisini var javnaðarflokk- urin teirra besta borgan fyri, at ríkisfelagsskapurin ikki var nervaður Ég veit væl, at henda myndin er teknað við fáum strikum, og sjálvandi royndi javnaðarflokkurin at reka ein dagligan politikk til gagns fyri Føroyar, men kom tað til skarpskeringar, og at teir vistu um eitt ella annað, sum vildi gagna Før- »yum, men danir ikki vildu ganga við til, vóru teir ófgrir at burturforklára tað. Tað fylgir við, hvat íð hinir gera, kappingarneytarnir, norð- menn, íslendingar o.a. Tað sama er skilið við tøkniligu framleiðslumenningini. Fyritøkurnar orka ikki at fíggja gransking og menn- ing Men nú skal vendast í holuni. Ein fyrrverandi fisk- ivinnustjóri = skrivar i Dimmu t. 12.9.98: "Før- oyska vinnuumhvørvid er soleidis, at privatu feløgini hava litla orku og sera av- markadar møguleikar at figgja gransking og menn- ing. Vit vita um stórar priv- atar fyritøkur uttanlands, sum nyta milliardir og milli- ardir til at finna fram til nýggja framleiðslu. Tílíkar upphæddir eru ikki tøkar hjá okkum, og her kundi ein leiklutur verið hjá almenn- ari fígging at fíggja gransk- ing og menning, tað sum verður kallað nýskipan (innovatión)....Henda gongd tekur tíð, men hon er avgerandi stýðið undir einum komandi burðar- dyggum føroyskum bú- skapi, sum klárar seg uttan at fáa pening frá øðrum." Finnið rúm á figgjarløg- tingslógini fyri menning av tí vit liva av Lat okkum tí millum alt hitt sum pening- ur verður veittur til, finna rúm á komandi figgjarløg- tingslógini fyri teirri lutfals- liga lítlu upphæddini sum skal til fyri at lyfta tann út- búgvingarstovnin, sum longu í dag hevur fortreyt- irnar, upp til ein framtíðar menningardepil fyri fiska- ídnað og havbúnað. Hetta kundi eitt itøkiligt uppskot fevnt um: - Íløgur í rúmligari hølisvidurskifti, eisini til serframleiðslu, eitt mátti ongantíð koma í ljós- mála, at nakað minus var tengt at ríkisfelagsskapin- um. Javnaðarflokkurin í Før- oyum, eins og í hinum Norðurlondunu, hevur vant seg við, at tað vóru teir, sum stjórnaðu. Hetta var líkasum hevdvunnin rættur. Nú hava hinir javnaðar- flokkarnir skift ham og gera tað dagliga, hoyra vit í miðl- unum. Hin føroyski javnaðar- flokkurin (ætlaði at skriva javnaðarflokkurin í Føroy- um, men eg vil so fegin trúgva, at hann verður ein sjálvstóðugur flokkur) fekk ript ikki bara gólvteppið undan sær, men alt gólvið sum tað var. Í mínari verð hevur grundin undir javnaðar- flokkinum verið: heimastýr- isskipanin, blokkstuðulin og so tann heilagi bróður- skapurin millum báðar "mini" flakavirki til undir- vísing og royndir, og eina rakstrarjáttan til nøkur fólk aftrat við serkunnleika. So kundi fiskaidnadar- og havbúnaðardepilin staðið fyri - Framleiðslumenning, við at roynt nýggjan tekn- iskan útbúna, flakamaskin- ur, reinskeriskipanir, úrtók- uskråseting, køli- og frysti- tøkni, saltingarhættir, sund- urskering av fløkum, flokk- ing, viging, royking av fiski 0.s.v. Hann kundi staðið fyri kunning um og royndir við framtidartøkni innan fiska- framleidslu, tillaga kunn- ingartøkni til framleidsluna, skipa joint venture samstarv vid framleidarar av tøkni og royndarkoyrt útgerðina á skúlanum, gjørt bestillings- arbeiði fyri virkini og virkir kundu koma á skúlan at gera royndir. Vørumenning: gjørt royndir í samstarvi við marknaðar- og sølulidid. Útviklað verandi vørur vid t.d. snið, vekt ella pakking. Útviklað og royndarkoyrt framleiðslur av nýggjum vørum. Og sjálvandi hevdi ikki staðið á hjá skúlanum at fingið inntøkur av at selja tær lidnu vørurnar. Førleikamenning: fiska- ídnaðar- og havbúnaðardep- ilin kundi verið tann náttúr- ligi karmurin um munandi skeiðsvirksemi, við tl- trongdum tilboðum sum ongastaðni eru í dag, til fólkið í vinnuni, leiðarar, teknikarar og arbeiðsfólkið annars. Eisini so at fiska- ídnaðararbeiði kann gerast eitt fak, sum verður hægri í metum, júst við at standandi møguleikar vera fyri at koma á fakliga og persón- flokkarnar. Knappliga var hetta horv- ið frá einum tíma til ein annan. Hinir javnaðarflokkarnir uttan um okkum hava tey seinastu nógvu árini broytt politikkin fyri at tekkjast veljarunum, men hesin javnaðarflokkurin hevur einki annað at krøkja seg í nú enn blokkin. Ikki tí, valstríðið gekk væl, tað kláraði Jóannes Eidesgaard fínt, sanniliga royndi hann at sláa á nýggj- ar streingir, og hann kom inn í Fólkatingið og fekk sjey løgtingslimir valdar. Hetta var væl klárað av einum flokki, sum hevði mist sjálvt grundstýðið at standa á. Mangur mundi hava sam- kenslu við Jóannesi, soleið- is sum Nyrup var móti hon- um, tá hann kom niður á Fólkatingið, somuleiðis hildu fleiri, at teir kundu Hans Pauli Strøm, lógtingsmaður liga mennandi skeið, fólk kunnu fáa prógy, eitt fak- bræv, og fáa betri arbeiðs- møguleikar sum serfrød- ingar í fiskaarbeiði. Til alivinnuna: Við fløg- um í eitt "mini" sjógvanlegg og eina "mini" smoltstød til undirvísing og royndir, royndir við blóðging, kryvj- ing, køling, pakking 0.a., og framleidslu- og vøru- menning innan meirviðgerð av alifiski, kann ein slíkur fiskivinnu- og havbúnaðar- depil bjóða alivinnuni somu tilboð sum fiskaidnadinum. Og eitt skeidsvirksemi fyri alivinnuna, eins og fyri fisk- aídnaðin. Grannatjóðirnar = hava langt síðani viðurkent tørv- in Ongin grund er at bíða eftir sjálvstýrinum at seta hetta í verk. Tað er bert ein spurningur um vit yvirhøv- ur meina eitt einasta orð av øllum tosinum um hvussu neyðugt tað er at økja okk- ara inntøkugrundarlag. Hetta kann gerast uttan stór- vegis hóvasták, tí slíkir skúlar við slíkari útgerð er ikki annað enn hvat allar grannatjóðir okkara langt síðani hava viðurkent og sett á stovn, í Manissok í Grønlandi, Í Hafna- fjørdinum í Íslandi, í Vardø verið við til at gjørt lands- stýri, men nú sær tú tíverri, at tað heyði ikki borið til. So var einki hent. Skilja teir ikki, at teir tvíhalda um nakað, sum er farið? Sjálv- andi kunnu teir kanska fáa nakrar sambandsveljarar, men hvat skulu teir brúka tað til? Var Jóannesar >sjálv- stýris< prát fyri valið berur taktikkur, ella eru javnaðar- veljararnir nú meira sam- bandskir enn sambands- veljararnir? Men eitt tórvar tær ikki at gita um. Javnaðarflokk- urin fekk 4 nýggj løgtings- umboð. Nú er tað ikki rætt longur at fella dóm yvir tey, og sláa tey yvir ein kamb, men at sita og hoyra teir triggjar nýggju menninar er, ja, tú trýr ikki tínum egnu oyrum. Ein av teimum tosar nú um, hví man ikki kann eita Sni- olv (Sniolvur). Her er øsku- í Noregi, í Esbjerg í Dan- mark og meira víðfevnandi í Scalloway í Hetlandi. Hugflog og víðskygni skal spyrjast burturúr Fram- tíðar fiskaídnaðar- og hav- búnaðardepilin skal ganga á odda innan vitan og menn- ing av fiskaidnadinum og alivinnuni - vera framman- fyri - visa á nýggjar møgu- leikar og gongdar leiðir. Innovatión og kreativitetur, hugflog og víðskygni skal spyrjast burturúr og vera sereyðkenni fyri skúla og undirvísing. Og berast inn í vinnulívið og alt samfelag- ið. Tað er m.a. ein spurning- ur um prioriteringar á okk- ara fíggjarlóg. Møguleikar- nir skuldu verið góðir. Knípur tað hjá landsstýris- manninum í skúlamálum, hevur vinnumálalandsstýr- ismaðurin pening, merktur til "ídnaðarfremjandi enda- mál". Og fiskimålalands- stýrismaðurin somuleiðis, t. d. til "fiskivinnumenning á landi", har upphæddin skal hækkast úr 12 upp í 17 mió. Hans Pauli Strøm, løgtingsmadur fyri Javn- adarflokkin — kalt, eri eg bangin fyri, men vónandi fari eg skeivur. Landsstýrið má nú í frið og náðum halda fram við arbeiðinum. Og Javnaðar- flokkurin? Ja, skommin verður so hansara. Steinbjørn B. Jacobsen 7.10.98 Á 5 so