leygardagur 21. november 1998síða 2

Áhugaverd sending í danska útvarpinum Oddagrein LEYGARDAGIN í næstu viku fer danska útvarpið at hava eina hoyring um Ríkis- felagsskapin. Sendingin varir í tveir tímar og fara eisini umboð úr Føroyum at luttaka í sendingini. Sendingin sær framtíðar broytingarnar fyri ikki at siga avtokuna av Ríkisfelagsskapinum serstakliga við donskum eygum, tvs. hverjar avleiðingar - positivar sum negativar - fer ein avtoku av Ríkisfelagsskapinum, har Feroyar fáa fullveldi og Grønland meira sjálvstýri - at hava fyri Danmark! HETTA má sigast at vera eitt gott tiltak. Nevniliga hetta at spurningurin um ríkis- felagsskap, fullveldi, sjálvstýri ol. eisini verður vidgjørdur í einum so stórum donskum forum sum sendingin Orienter- ing í Danmarks Radio er tað. VIT hava sum blað lagt stóra dent á at fáa eitt opið, breitt og sakligt orðaskifti um júst hesar somu spurningar um enn sæð við foroyskum eygum. Tað er tí sera kærkomið, at danskir fjølmiðlar eisini taka málið upp, tí tað kann bert gera orðaskiftið í Føroyum enn meira breitt og dekkandi. So ein slík sending í DR er avgjørt eitt gott og gevandi ikast til orðaskiftið í For- oyum um umleið somu spurningar, um enn við øvugtum forteknum. Sjálandi eigur tað eisini at hava okkara áhuga, hvussu danir meta um hesar spumingar, og er tað eisini áhugavert og týdningarmikið at hoyra, hvat okkara grønlendsku frændir ætla og hava at siga. TAÐ skal vera vón okkara, at Útvarp Før- oya tekur stig til at hava eina samsending við DR. Hetta skuldi eisini verið lagamanni ein leygardag millum klokkan 13 og 15. Ti vilja vit heita á leiðsluna í Útvarpi Før- oya um at senda beinleiðis frá DR. Tað kundi so eisini verið eitt hugskot, at út- varpið í forlongilsi av slíkari sending tók ein føroyskan fimmara, har fólk kundu ringt til útvarpið og sagt sína hugsan um okkurt frá sendingini í danska útvarpinum. Kann vera at tað er nógv at skula taka tríggjar tímar av skránni, men eftir okkkara hugsan eigur so mikið at vera til av fleks- ibiliteti eisini í eini útvarpsskrá, at slíkt mål fekk innivist. SOSIALURIN ætlar sær í hvussu er at halda fram við at umrøda hesi málini, og fara vit eisini at bæði undan og eftir send- ingina í DR at viðgera somu spurningar. Lat okkum í hesum sambandi endurtaka, at blaðleiðslan fegin sær, at orðaskiíftið um vidurskiftini millum Danmark og Før- oyar og annars framtíð Foroya verða við- gjørd her. Allar áskoðanir eiga at sleppa framat, og so verður eisini í framtíðini. Sosialurin Góða mamma tað var ikki eg... Fyri einari viku síðan ella so varð eg ringdur upp av einum blaðmanni á Dimmalætting, sum segði seg hava frætt at eg ætlaði at kæra til mannarætt- indadómstólin um framferðina hjá Nepper-Christensen, fúta í tí sonevnda skipamálinum, har eg saman við øðrum nú havi verið skuldsettur fyri groft figgjarsvik í fýra ár. Eg kundi ikki svara annað enn sum satt var, at hetta var so. Hevdi blað- maðurin havt ringt aftur, heyði hann fingið at vita, at sjálvan fýra ára dagin, tann 16. nov- ember 1998, varð kæran send dómstólinum, so tann partin av málinum er ikki meira at siga um sum er. Eg hevði heldur ikki ætlað at gera fleiri viðmerkingar, var tað ikki viðtalið við fútan í blaðnum tann 17. november, ið eg ikki haldi kann standa heilt ósvarað. Sjáldan havi eg sæð ússaligari umberingar frá manni, ið við so nógvari orku hevur forfylgt so nógvum monnum í so langa tíð. Nekur fá orð um skipamálið sum heild Minnið er reiðiliga stutt hjá teimum flestu, og óivað er hetta eisini galdandi um skipa- málið, ið annars mangan rudd- aði forsíðurnar á bløðunum tann tíð tað var. Tá skortaði heldur ikki við viðmerkingum frá fútanum og hansara monn- um, og lítið var at hoyra um »manglende ressourcer< og aðrar undanførslur. Satt at siga vóru tað mong, ið undraðust á, at so nógv orka og so nógvir pengar kundu verða oyðslaðir burtur við so lítlum úrsliti. Her skal bert verða mint á, at tá fútin setti ta ógvisligu herferðina í verk tann 16. nov- ember 1994, hevði hann longu fingið dóm í Heygadrangsmál- inum, har allir teir fýra ákærdu vórðu fríkendir bæði av Føroya rætti og Eystaralandsrætti. Um sama mundið hevði Skálafjals- málið ligið á borðinum hjá Sorinskrivaranum í drúgva tíð, so fútin man helst hava havt eina hóming av, at tað stóð ikki so væl til. Hevdi hann havt bert eitt lítið vet av skili og sømi- ligheit í kroppinum, hevði hann ikki verið farin sum glød- andi dýna um alt ríkið við hús- arannsóknum, skuldsetingum og handtøkum, men heldur bíðað eftir næsta dóminum, sum tá var væntandi um reiði- liga stutta tíð. Fyrst og fremst orsakað av meira og minni panikkendum tillókum hjá fútanum varð Skálafjalsmálið seinkað so mikið, at dómur ikki fall fyrr enn tann 5. desember 1995 við sama úrsliti: allir teir ákærdu, ið nú vóru ikki færri enn sjey, fríkendir. Onkur minnist kanska enn gruggið eftir at fút- in hevdi fingið greið boð frá ríkisadvokatinum, at nú var slutt. Privat skjól ólógliga kunngjørd, ein óskyldigur Mikinestúrur, sum fútin hevði vitað um alla tíðina, blástur upp til eina generalsamansvør)- ing millum verjar og dómara, dómarin útspiltur fyri sín dóm í bløðunum, og royndir at fáa verjarnar dømdar fyri revsilóg- arbrot. Øll hendan orkan og alt hetta arbeiðið til onga nyttu, tí fútin fekk alt aftur í høvdid. Men útspillingin eydnaðist tó partvís, so tað varð ið hvussu er vunnið. Aftur til herferðina í november 1994 Sum nevnt var tað ikki små- vegis orka og peningur, ið vórðu brúkt til at savna inn ta skjalarúgvu, ið fútin og hand- gingnu menn hansara lótu seg avmynda mitt í til frama fyri sjónvarpshyggjararnar, meðan bláu ljósini frå løgreglubilu- num kastaðu sín ófrættadám á myndina. Her var sanniliga fongur, og her mundu mangir brotsmenn fara at hitta sítt Wat- erloo. Tey ikki alt ov stuttmintu hóma kanska enn tær óenda- ligu reolirnar, ið javnan vóru at síggja í sjónvarpinum ta einu tíðina. Seinni frættist, at ikki færri enn 700 metrar av reolum vóru á tremur av skjølum, ið løgreglan hevði verið so hepp- in at leggja hondina á í tí djarva tiltakinum tann myrka novem- berdagin. Onkur skjalakgnur sigst at hava roknað út, at so00 nógvir metrar svara til eini fjúrtantúsund ringbind av teim- um vanligu, og at eru tey bert nøkunlunda væl stappaði, skuldu skjølini verid f minsta lagi tvær miljónir, so her er sanniliga dúgliga arbeitt. Hvat er so komið burturúr? Eg hugsi tað mundu vera einir 150 menn, ið fingu óbodna vitjan hendan dagin. Nakrar konur, sum vóru so óhepnar, at menninir vóru til skips, fingu sovorðnan kvøkk tá tær fingu løgregluna á kroppin, at tær hava ikki vunnid å honum enn. Skipini, ið góvu høvi til her- ferðina, mundu vera eini 12 í tali. Nú fortelur fútin fyri einari helst undrandi fjøld, at eftir eru fýra skip, restina hevur hann so hvert verið noyddur at krøkja av, helst við ringum tannabiti. Ikki fyrr enn nú faá vit at vita, hvgrjar grundirnar eru til at so lítið er komið burt- urúr so stórum strevi og oyðsli av almennum pengum, og tað er eingin minni enn fútin sjálv- ur, ið kemur við teimum skelk- andi upplýsingunum. Undanferslur fútans >Fútin vísir á, at tá málið um Heygadrang byrjaði, bað hann bakmanspolitiið um at yvirtaka málið, tí tað var ov stórt og komplekst til hansara embæti«. Jú, rætt er lisið. Hetta av- dúkar fútin nú eftir at hann í skjótt níggju ár hevur gingið so nógvum ósekum fólkum so nær. Hevdi hann so havt dugað sær at tikið tær neyðugu nið- urstødurnar av hesi alt ov rættu meting hansara, ið man vera tann skilabesta, hann higartil hevur gjørt í gllum málunum. Í staðin fyri í minsta lagi at gevast, tá hann fekk rætt í hesi metingini við landsrættardómi- num í Heygadrangsmálinum, helt hann fram og herdi ágang- in so hvgrt sum hann átti at verið enn meira sannførdur um, at upprunaliga metingin var tann rætta. »Orsøkin til, at málið dreg- ur út, er fyrst og fremst >af ressourcemæssige årsager«. Fútin veit, at hendan umber- ingin dugir ikki. Hann hevur ikki loyvi at lata so grovar skuldsetingar liggja og savna dust av pengatroti. Annadhvørt eigur hann at tryggja sær neyð- ugu orkuna, áðrenn hann legg- ur í vaðið, ella sleppa skuld- setingunum tá orkan gongur undan. Mannalagnur eru hóast alt ikki fyrst fimmpundsfløk, ið arbeidd kunnu verða undan so hvørt sum orkan loyvir tí. - Mannarættindadómstólurin er ikki kendur fyri at taka tílíkar umberingar fyri góðar vørur. >Tað tykist, sum tað verður gloymt í hesum kjakinum, hvor tað var, sum setti meg í gongd við at gera kanningarnar. Tað var nevniliga Føroya Lands- styri«. So vita vit tað. Tað er lands- stýrið, sum hevur skyldina. Var tað so eisini landsstýrið, ið beitti fútan út um landið í nov- ember 1994? Tað kundi verið áhugavert at fingið at vita. Sjálvt um fútin lat landsstýrið „lokka seg« at fara undir Heygadrang, átti hann at havt sett seg niður at hugsa seg um áðrenn hann helt fram eftir dómin í Heygadrangsmálinum. >Fútin hevur saknað »en fornuftig dialog« við teir skuld- settu«. Álvaratos, er maðurin vorð- in púra óður í høvdinum. Fyrst senda løgreglumenn út um landið at róta í hvørjum skápi og undir hvgrjari song og síðan krevja, at hesi somu fólk skulu vera til reiðar at fara í »for- nuftig dialog< við seg. Sjálvur kann eg vátta, at síðan ta ser- deilis óvælkomnu vitjanina av fútans monnum fyri fýra árum síðan, havi eg hvørki hoyrt orð ella eið frá honum ella hansara. Til »dialog« krevjast ið hvussu er tveir partar, og til »fornuftig dialog« krevst eitt sindur aft- urat. Hvørgin av hesum for- treytum hevur verið til steðar í tí málinum, eg kenni best til. >Tað er ikki rætt, at eg havi ákæruheimild, sum liggur om- anfyri ta hjá einum donskum politimeistara«. Her talar fútin móti betri vit- an. Fyrst skal eg royna í stutt- um at greiða lesarunum frá hvat hetta merkir, og hví rætt- artrygdin í Føroyum lættliga kann koma í vanda, er fútin ikki uppgávu sína vaksin. Í flestu londum, Danmark plagar at dáma at bera saman við, eru vatntøtt skott millum, løgreglu og ákæruvald. Meðan løgregl- an hevur til uppgávu at halda skil á, verða møgulig lógarbrot kannað av óheftum dómarum, ið eru púra óheftir av løgregl- uni, og gera av, um tað tilfarið, ið er fingið til vega m.a. av løgregluni, er nóg álítandi til at ákæra kann verða borin fram fyri dómstólarnar. Í Danmark er skipanin væl lakari, hvat rættartrygd viðvík- ur, men kortini eru viðurskiftini langt omanfyri tey, ið galdandi eru í Føroyum. Har er tað við- komandi politimeistari, ið stendur fyir kanningunum, meðan málið síðan verður sent einum statsadvokati, ið ger av um ákæra skal verða reist í málinum. Statsadvokaturin hevur einki við kanningarar- beiðið at gera og sær tí málið við >óspiltum eygum«. Eiheld- ur hevur hann nakað >í klemmu< um hann letur málið falla, tí hann hevur jú onga á- byrgd av kanningararbeidi- num. Í Føroyum er ødrvisi. Her er fútin sum politimeistari ovastur fyri løgregluni og hevur sostatt ábyrgdina av øllum hennara kanningarstarvi. Tað sást eisini skilliga í skipamálunum, at hann helt seg ikki aftur í so máta. Men harafturat hevur fút- in sambært føroysku rættar- gangslógini allar heimildir, sum ein statsadvokatur hevur í Danmark. Hann skal sostatt tá Halgir W. Poulsen kanningararbeiðið er lokið, taka stóðu til um hesar kann- ingar, sum hann sjálvur hevur ábyrgdina av, eru nóg dyggar og um málið tolir at koma fyri rættin. Nú kann hvør einstakur gera sær sínar egnu tankar um, hvussu gott hetta er fyri rætt- artrygdina. Urslitini higartil í skipamálunum bert ið hvussu er ikki boð um, at alt er sum tað eigur at vera. Fútin kann ikki umbera seg við, at hann kann ikki lastast fyri, at dóm- stólarnir hava verið hinum 6- mildir í hesum málum. Hann hevur nevniliga bæði skyldu til at reisa ákæru, har hetta er neyðugt, og at lata vera við at reisa ákæru, har ikki kann roknast við dómi. Eiheldur er tað nøkur um- bering, men heldur ein vanda- mikil óskikkur, at fútin, sum hann sjálvur greiðir frá, vendir sær til ríkisadvokatin í tíð og ótíð um ráð og leiðbeining. Á- byrgdin av fútastarvinum er fult og heilt fútans og allar royndir hansara at knýta ríkis- advokatin afturat sær sum sam- sekan broyta einki í hesum. Men leiklutur ríkisadvokatsins sum kærumyndugleiki hjá al- menninginum um fútans em- bætisførslu verður gjørdur til einkis f sama mun sum tad eydnast fútanum at heingja ríkisadvokatum upp sum sín samseka. Samanumtikid Eg havi sum nevnt omanfyri sent mannarættindad6mst6li- num kæru um málsviðgerð fút- ans og ætli mær tí ikki at um- røda tað málið alment fyrr enn dómstólurin hevur tikid av- gerð. Tað er ikki bert í Føroyum at >skipamál< hava verið nógv umrødd. Sum kunnugt hava ikki smávegis skipagølur verið uppi og vent í Danmark, og har eydnaðist eisini at fáa tríggjar menn dømdar í tí sonevnda Svendborgmálinum, har sami taktikkur var brúktur av ákær- uvaldinum, sum fútin royndi til fánýtis í Heygadrangsmáli- num, nevniliga at lýsa málið sum nakað heilt einastandandi og dylja leiklut myndugleik- anna. Tíbetur hevur eydnast at fáa Svendborgmálið uppaftur- tikið, so vónir eru um, at teir báðir dømdu, ið eru á lívi, fáa uppreisn. Øll hini málini hevur danska stjórnin lagt lok á, so tað er bert fútin, ið framvegis drívur á. Hvat endaliga úrslitið verður av hansara royndum vita vit ikki enn, men livst so spyrst. Halgir Winther Poulsen