leygardagur 7. november 1998síða 2

| — Ályrgdarslaðstjórt: Marknaðarleiðart: > j": Nidasdehannesen | Jan Jonhard Hammer ítróttarskrivari: | Blaðstjóri: Blaðfólk: Emil L. Jacobsen | : j 8 } istian Vang | internet: www.sosialurin.fo Sveinur Tróndarson Turið Kjølbro Alvur Haraldsen Ferðavinnan Oddagrein FERÐAVINNAN var havd á lofti í eini sjónvarps- sending nú í vikuni. Kjakið var sera áhugavert og tosað varð um málbólkar og samskifti millum Ferða- ráðið og vinnuna — ella, sum onkur vildi vera við, mangul uppá sama EIN faktorur í foroyskari ferðavinnu var ógvuliga lítið nevndur, nevniliga flutningsskipanin bæði sjóvegis og loftvegis. At flutningurin sjóvegis ikki var stórvegis umreddur er ikki ringt at skilja, eftirsum Sámal Petur í Grund var ein av luttakarunum í sjónvarpssend- ingini. Hann megnaði at kvetta ferðafólkasambandið Sjóvegis til ein av næstu grannum okkara við einum marknaði uppá 60 milliónir fólk — tað er ikki so legið, at hann tegir við tí VIT mugu minna á, at tann sjóvegis flutningsleiðin, ið er grundarlagið undir einari av Føroya størstu privatu fyritøkum, var stovnað i 1975 av Strand- ferðsluni, ið uppbygdi og rak hesa rutu til 1982. Føroyska ferðavinnan var tá fyri ein stóran part myndað av Strandferåsluni, sum må sigast at hava verið ein av pionerunum í føroyskari ferðavinnu. Landið bygdi upp frá grundini og tað privata hevur so tikið við og megnað at ment tað grundleggjandi arbeiðið, ið upprunaliga varð gjørt. Soleiðis legði landið lunnar undir einari foroyskari ferðavinnu við einari flutningsskipan, sum í dag verður tikin sum ein sjálvfylgja TÁ man í dag tosar um millum annað norðmenn og íslendingar sum málbólk hjá foroyskari ferðavinnu, so hevði hetta ikki verið gjørt uttan so, at flutnings- mynstrið var soleiðis háttað, at ein sjóvegis ruta var til Noregs og Íslands. At man ikki kann hava okkara størsta granna Bretland sum málbólk við sínum 60 milliónum íbúgvum skyldast millum annað tað vant- andi sambandið sjóvegis ATLANTSFLOG, sum eisini hevur stóran týdning fyri føroyska ferðavinnu, er eisini eitt landsfelag, sum er í ferð við at menna seg við nýggjum rutum. Hetta at landið ger pioner arbeiðið á summum økjum innan ferðavinnuna hevur víst seg at rigga væl í Føroyum. TRUPULLEIKIN við at menna nakað uppá longri sikt er, at man viðhvert kann fáa ein landsstýrismann, sum ikki hevur rygg til, ella er visionerur nokk til at gjøgnumføra nakað, sum hevur perspektivir longur fram í tíðina enn eitt valskeið. Sostatt kann alt detta niðurfyri og harvið spilla fleiri árs arbeiði. FERÐAVINNAN hevur, sum tað eisini varð nevnt í sjónvarpssendingini, ment seg nógv seinastu árini takkað verið almennum og privatum kreftum, ið hava gjørt eitt miðvíst arbeiði gjøgnum nógv år. Ferðaráðið er ein almennur stovnur, sum er enn eitt stig í menn- ingini av føroyskari ferðavinnu TÅ Ferðaráðið í sínum núverandi líki varð stovnað, legði Javnaðarflokkurin, ið tá umsat ferðavinnumál dent á at velja formann út frá fakligum fortreytum Fyrst Heðin Samuelsen og síðani Magni Arge vórðu av landsstýrismanninum valdir til formenn í Ferða- ráðnum, tí mett var, at teir høvdu fortreytirnar til tað SÁMAL Petur í Grund, sum yvirtók ferðavinnumál í 1994, valdi, sum ikki einaferð, at velja út frá politiskum fortreytum og ikki fakligum fortreytum, tá nýggjur formaður í Ferðaráðnum skuldi veljast. Hesin arbeiðsháttur hjá Sámal Peturi í Grund at seta politisk áhugamál fram um fakligar vurderingar, var sera óheppin og kann vera ein av orsøkunum, um so er, at samskiftiå millum ferðavinnuna og Ferðaráðið er ov vánaligt í dag. Sosialurin Viðmerkingar: Út , uppseting og prent: eee javegur 26, Argi , Argjum Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Telefax. 314720 e-mail: poste sosialurin.fo nunne Ættarbregði og teldugrunnur Nakað seinur á sjóvarfallinum havi eg hug at gerða nakrar viðmerkingar til tjakið um kanningar viðv. ættarbregði og teldugrunn við ættargransking Mín bakgrund er tann, at eg saman við øðrum føroyskum læknum í nøkur ár havi fing- ist við at kanna hvert ein ella fleiri sjåkuorsøkir ella med- virkandi orsøkir kunnu finn- ast í tí genetiska (arvaliga). Hetta hevur verið og er í sam- starv við aðrar granskarar á universitetunum í Árhus og í Odense Eg skal skunda mær at siga beinanvegin, til tryggleika hjá teimum, sum við stórum hjálpsemi hava hjálpt okkum við luttøku í slíkum kanning- um, at tað onki hevur haft ella hevur við teldugrunn ella slíkar ætlanir at gerða, sum hava verið frammi í tjakinum. Samarbeiði við deCode Tað uppskotið, sum kom fram frá Landsstýrinum, kom fyri meg og onnur, sum verið hava innan gkið í fleiri ár, heldur óvantað, tí ongin hev- ur rådført seg við okkum fáu í Føroyum, sum hóast alt hava roynt at sett okkum inn í hetta torskilda øki. Bak- grundin hevur verið eintåttad, t.d. bert ráðgeving frå amer- ikonsku spekulati6nsfyritøk- uni deCode ella fólki, sum hava arbeitt fyri hana (de- Code arbeidir i Islandi, men kapitalurin er amerikanskur spekulatiónskapitalur burtur- av) I tí líki, sum uppskotið er framlagt, skal Sjúkrahúsverk- ið umsita eina st6rtøkna ætl- an í samarbeiði við deCode í Íslandi. Ætlanin er avskrift frá deCode við stórslignari ætlan um samskipaða skrá- seting av gllum fólkinum, bæði núlivandi og deyðum, tengt saman við upplýsingar um heilsuviðurskifti, blóð- royndir og annað mangt, og so útgerð og fólk at gera gen- etiskar kanningar. Ymsir Í hesum føri verður gingið út frá sonevndum familjukann- ingum, men eisini aðrir kann- ingarhættir finnast, sum skal nevnast seinni. Grundin til at hava alt liggjandi klárt í teld- ugrunni, er ynski hjá t.d. de- Code um longu frammanund- an at kunna selja handilsfyri- tókum rættindi til møgulig úrslit. Tí má váttast, at ein longu hevur alt tilfarið klárt Við meira vanligum vísinda- ligum kanningum innan gki verður farið fram á annan hátt. Tú finnur fyrst tey sjúku, spyr tey um loyvi og so kanst tú savna tilfar til at kanna, avmarkað til hverja einstaka kanning og sjúku. Men annars eru ikki allar genetiskar kanningar familj- ukanningar. Tað eru aðrir hættir, t.d. sonevndar associ- atiónskanningar, sum vit hava brúkt innan okkara øki. Her kann verða ein fyrimun- ur, um tú frá luttakarum fær loyvi at kanna, at fólk ikki eru ov tætt í slekt, men annars í slekt longur burtur. Men sjálv kanningin er ikki ein familjukanning, men er ein samanburður av teimum sjúku sum bólkur, samanbor- ið við kontrolbólk, t.d. frísk fólk, foreldrini ella onnur. Hetta er, sæð út frá familjuni, ein mildari kanningarháttur. Tørvur á skipaðum viðurskiftum Annars er at siga, at í sam- band við genetiskar kanning- ar eru fleiri viðurskifti, sum netupp er gott at kanna og fáa skil uppá, eventuelt við lóggávu. 1. Her verður fyrst hugsað um tryggleikan hjá luttakarum og avvarðandi. Hetta øki er fyri so vítt dekkað inn við so- nevndu sidsemingsnevndini, sum ikki skal verða strangari enn nú, tí so kann onki gerast, men skal møguliga styrkjast við lóggávubakgrund og ar- beidsmøguleikum. Eftir mini meting er tad ikki neydugt við teldugrunni sæd út frå einum visundaligum sjónar- miði. 2. Talað verður um, at rånsveida fer fram millum natúrfólk av teirra biologisk eginleikum í plantum, djórum og menn- iskjum. Her verður ikki hugs- að um tað vísundaliga sum so, men í fall hetta førir til handilslig produktir. Tað tørva reglar fyri, hvussu slík- ar avtalur skulu gerast og eiga tær at fyriliggja longu tá reint vísundaligt samarbeiði fer fram millum føroyingar ella við útlendingar, ífall nakað handilsligt skuldi komið burt- urúr seinni, td. heilivágur. Tað skal tilskilast, at verður funnið fram til åhugaverd øki innan tað arvaliga á t.d. åvis- um stað ávísum kromosomi, kostar tað milliónir at arbeiða seg fram til sjálvan arvaegin- leikan (genið). Hetta letur seg tí neyvan gera uttan samar- beiði við handilsfyritøkur innan heilsivágídnaðin ella líknandi. Her átti tí at verið reglur ella lóggava um hvussu farast skal fram. Grundleggjandi kann sjálv- andi spyrjast, hvgr eigur teir Ein áheitan á Føroya fólk Havi lisið bókina »Gatefolk og Fyrlysmennesker<, og haldi eg, at henda bók gevur okkum eitt sindur at hugsa um. So kom mær í huga, at kanska vit eisini kundu hjálpt eitt sindur. Jólini eru í hondum, og royna vit eftir førimuni at geva jólagávur, ið hvussu so er til okkara nærmastu. Hvat um vit, sum í mun til mong onnur hava tað gott, í ár eisini geva eina jOlagåvu til tey, sum liva á gøtuni í Oslo. Eg ivist onga løtu i, at Erna og Njål høvdu verid fegin um eina hjålp- andi hond úr heimlandi teirra Tað er i Føroya Spari- kassa stovnað ein konto, har øll eftir førimuni kunnu gjalda pening inn. Kontoin stendur í navninum hjá >Fyrlyskorpset, Uttegate 16 A, oslo vÆrnu og Njål Djurhuus«. Peningurin, ið kemur å hesa konto, fer ikki til Frelsunarherin, men 6- skerdur til Fyrlyskorpset i Urtegate 16 Á, og einans tey kunnu taka pening út av hesi konto. Kontonummari er: Før- oya Sparikassi 9181 - 1286120 Vónandi kem- ur eitt sindur av peningi á hesa konto, so Erna og Njál kunnu gera jólini eitt sindur hugnalig- ari fyri tey, sum einki heim og onga familju hava at hugna sær saman við um jólini. Blíðar heilsanir Sverri Djurhuus Bókin um Njál og Ernu Djur- huus kom út herfyri. Sverri Djurhuus skipar nú fyri, at pening- ur verður savn- aðar at stuðla arbeiði teirra millum gøtufélkid í Oslo tax og Þjáá Djurens rr þá på sas á TRES August Wang arvaligu eginleikarnar, tann einstaki ella samfelagið? Grundleggjandi má eisini svarast, at tað er tann einstaki, men við skynsemi kann nokk gerast lóggáva, sum setur krøv til handilsliga nýtslu av tí føroysku biologiini. 3. Veksur åhugin fyri at gera slikar kanningar i Føroyum, má ein treytin verða, at við stórri kanningar, má eitt spinn-off verða, at fleiri part- ar verða lagdir í Føroyum, her hugsi eg ikki bert um tann læknaliga og kliniska partin, men serliga um laboratoriu- partin, helst í samstarvi við útlendsk laboratoriir, sum hava neyðuga førleikan og samstarv úí heimin. Higartil hevur í flestu førum bert tann sonevndi kliniski parturin lig- ið í Føroyum, men um talan verður um størri projekt, má meira av know-how liggja eftir her. Eisini tí, at nú byrja at koma føroyingar fram utt- anlanda við know-how, sum liggur innan líknandi gki, og sum eftir eina tíð innan slík projekt í útheiminum, hava førleika at arbeiða víðari í Føroyum. Tað hevur verið nevnt, at førleiki er í Før- oyum, t.d. ein breti, sum hev- ur arbeitt vid líknandi aðra- staðni. Men helst er øki ov viðkvæmt at byggja á ein per- són, sum kann fáa hug at fara avstað aftur. Tilskilast skal her, at sjálvur tann tekniski útbúnaðurin ikki er so almik- ið dýrur, í hvussu er ikki, tå samanborið verður tið tær út- reiðslur sum eru til at løna fólki, serliga innan laborator- iupartin, t.v.s. specialulabor- antar og biologar o.1. við ser- kunnleika, tí arbeiði er drúg- ført. Tann tekniski útbúnað- urin til eitt meðal laboratori- um man liggja um eina mill- i6n. Uppskot Mítt uppskot skal tí verða, áðrenn farið verður undir handilslig projekt, at arbeitt verður uppá: - eina lóggávu innan øki, - uppá reglur viðv. handils- ligari nýtslu og - uppá at fáa skapt møgu- leikar fyri laboratoriupart- inum, eventuelt bæði alment og privat, og - at fáa sett við føroyskar laborantar, lænar, statist- ikkarar og biologar o.l. inn- an hetta øki. August G. Wang