mikudagur 11. november 1998síða 20

20 tíðindablaðið SLS2U Nr. 214 - 11. NOVEMBER 1998 Frágreiðingin y frá Búskaparráðnum Yvirlitandi inngangur Nú longri er liðið út á árið, síð- an Búskaparráðið gav frágreið- ing út í juli, er hevuðsboðskap- urin at båskaparvøksturin heldur fram. Á framleiðslusíðuni sæst vøksturin á, at lønargjaldingar- nar sum heild framvegis eru vaksandi, og vøkstur er nærum í øllum vinnugreinum. Onnur tekin um framgongd benda sama veg. Arbeiðsloysið minkar fram- vegis, og fiskiskapurin hevur verið góður. Útflutningsvirðið er vaksandi, meðan innflutning- virðið ikki veksur so dúgliga. Avlop er sostatt á handilsjavna- num. Og prisvøksturin á fiski heldur fram, hóast tað í vár var torført at hugsa sær at hann kundi vaksa nógv meira. Fiski- skipaflotin hevur av tí sama sum heild rættuliga stór avlop. Hin- vegin er vøksturin í innflutningi- num tekin um størri eftirspurn- ing, eins og høgu húsaprísirnir og vøksturin í byggivinnuni eisini eru tað. Tað eru bæði fiskiskapurin og fiskaprísirnir, sum skunda undir vøksturin í fiskivinnuni. Men hesar seinastu mánaðarnar er tað meira fiskaprísirnir, sum hava borið vøksturin í fiskivinnuni uppi, tí fiskiskapurin hevur verið slakari seinna partin av árinum. Vaksandi innlendski eftirspurn- ingurin setir ferð á vøksturin í gðrum vinnum, sum framleiða til heimamarknaðin, meðan almennu tænasturnar ikki vaksa eins dúgliga Lenargjaldingar, framleiðsla og búskaparvekstur Til at meta um inntøkurnar hava vit lønargjaldingarnar at meta okkum eftir. Tær siga i fyrsta lagi, hvussu nógv ið løntakarar- nir fingu í hvørjari vinnugreini- ni, men vit fåa ikki tøl fyri sam- anløgdu inntøkurnar i samfelag- num, ti her eru bara A-inntøkur uppgjørdar. Her eru ikki sosialar veitingar, sum borgararnir fåa, og her eru ikki B-inntøkur ella partafelagsinntøkur uppgjørdar. Men tølini siga eisini nakad um framleidsluna, ti samanhangur er millum lønargjaldingar og fram- leiðslu. Tó kann man ikki heilt siga, at broytingin í framleiðsl- uni er tann sama, sum broyting- in í lønargjaldingunum. Ein orsøkin er, at lønargjaldingarnar vaksa ikki bara tá meira er ar- beitt, men eisini tá lønirnar fara upp, og væntast kann, at tá framgongd er í búskapinum, vaksa lønirnar í fleiri vinnu- greinum — eitt nú byggivinnuni. Ein onnur orsøk er, at tá fram- gongd er í búskapinum økjast inntøkurnar hjá fyritøkunum helst lutvist meira enn lønarinn- tøkurnar. Men hóast hesi fyri- varni, so er rímuligt at brúka lønargjaldingarnar sum fyribils mát fyri framleidslugongdina, tå talan er um styttri tíðarskeið. Framgongdin i lønargjaldingum var 11%, tå sammett verða tíðar- skeidini frå oktobur til septemb- ur i 1996/97 og 1997/98. Serliga stórur vøkstur var i fiskiskapi har hann var 22%, i byggivinn- uni 28%, i handli og umvæling 10% og i fiskavirking 13%. Privatu vinnurnar sum heild øktust vid 307 miljønum ella 3%, medan almennu tænastur- nar øktust við 84 miljónum ella 6%. Av privatu vinnunum eigur fiskiv innan sum heild meira enn helvtina av vøkstrinum — einar 174 miljónir, sum fyri stóran Talva 1: Lønargjaldingar í vinnugreinum í 1.000 kr. og prosentbroytingar Konjunkturgongdin 1998 Búskaparráðið g gav ].juli í ár út eina frágreiði í aftur, og siga heldur stuttorðað frá, hvussu ráðið metir gong skaparráðnum framyvi ir er, at geva eina drúgvari frágreiðing um várið og so at geva smærri frágrei ng um búskapargongdina. Ætlanin við hesari frágreiðing er bara at tríva aftur dina, sum verið hevur restina av árinum. Ætlanin hjá Bú- ðing út aftur um heystið Mynd 1: Lønargjaldingar i vinnubólkum jan. 1995 til sept. 1998, 3 må. meðal 000 4 Jan 95 Jul = = -Utflutningsv innur part stava frå prisvøkstri uttan- eftir. (Sí talvu 1) Hóast vøkstur hevur verið í flestøllum vinnugreinum, so er framleiðsla av ymsum slag - bygging, smiðjur, fiskavirking og onnur framleiðsla - ikki kom- in á tað stødid, sum var áðrenn kreppuna. Av hesum sama fyllir tað almenna stórri part av bú- skapinum enn frammanundan, hóast vøksturin í lønargjalding- unum í almennum tænastum er minni enn hann er í privatu vinnunum. Gera vit eina einfalda fram- rokning, so fara samanløgdu lønargjaldingarnar at verða í mesta lagi um 4,1 miljard í 1998, og verða sostatt sløk 9% hægri enn í fjør. Hetta er nakað tann sami vøkstur, sum nú hevur verið í 3 ár á rað. Býta vit vinnurnar upp í útflutn- ingsvinnur, heimamarknaðar- vinnur og almennar tænastur, so sæst á myndini, at rímuligur vøkstur er í øllum trimum. Vøksturin stendst bæði av vaks- andi lónum til hvønn einstakan og av at fleiri arbeiðspláss vera skapt. Lønargjaldingarnar í út- flutningsvinnum øktust 18%, í heimamarknaðarvinnum 10% og í almennum tænastum 6%, tá vit sammeta skeiðini oktobur til septembur 1996/97 og 1997/98. Samanlagdi vøksturin í lønar- gjaldingum var 11%. Vøksturin er sostatt størstur í fiskivinnuni, og har er inntøkuvøksturin púra styrdur av tilfeinginum og marknaðarprísunum. (Sí mynd 1) Vinnurnar, sum ávirkast av eftir- spurninginum heima — mest tænastuvinnur, umvæling og bygging — vaksa ikki eins nógv og útflutningsvinnan. Vøksturin Jan se Jul — Heimamarknaðarvinnur i lønargjaldingum f almennum tænastum er minni enn í markn- aðarvinnunum, so at tað al- menna fyllir minni part av bú- skapinum, sum frá líður. Samanlagdur vøkstur upp á 11% í lønarinntøkum, er tó ógvuliga stórur vøkstur. Men spurningur- in vil altid vera, um hetta er ov nógv elia ikki. Búskaparráðið metir, at enn eru ikki avgerandi tekin um skeiva gongd, hvat id vøkstrinum við- víkur: = Handilsjavnin vísir eitt avlop vaksandi frá 1997 til 1998, tí útflutningurin veks- ur meira enn innflutningur- in. Tað er onki sum týður upp á, at samanlagdi gjalds- javnin skuldi givið verri úrslit — heldur tvørturim6ti. Tó má væntast, at innflutn- ingurin til fløgur fer at vaksa, so hvørt sum fløgu- hugurin økist aftur. = Vit hava framvegis eitt arbeiðsloysi upp á 7%, tá roknað verða tøk í ALS og hjá Almannastovuni. Um- framt hetta vita vit, at eitt stórt tal av føroyingum eru í arbeiði uttanlands, og tó eru tøkir til føroyska arbeiðs- marknaðin. Tó kann saktans gerast mangul upp á fólk við røttu førleikunum í mun til eftirspurningin. = Sum tekin um, hvørt stóri vøksturin skapar inflasjón, hava vit prístalið at halda okkum til. Har var vøkstur- in umleid 4,5% seinasta 12 mánaða skeið, afturímóti 3,3% skeiðið frammanund- an. Men av tí, at prístalið vísir bæði inflasjónina í innfluttu vørunum, eins og partvíst innlendsku infla- sjónina, er torført at siga við vissu, hvaðani inflasjónin stavar. Men meta vit eftir Juli Jame Jul — Almennar tænastur donsku inflasjónini' , so er tó mest sannlíkt, at megin- parturin av inflasjónsvekstr- inum var innlendskur. At vøksturin í håsaprisunum er hasaður av, samstundis sum húsabyggingin ikki er so ógvusliga stór, kann takast sum eitt tekin um at húsar- haldini er varin við at økja um útreiðslustgðið. Hóast ongi avgerandi tekin enn eru um, at rættuliga stóri bú- skaparvøksturin veldir trupul- leikar, so er tó neyðugt, at eitt vakið eyga verður hildið við gongdini. Serliga má havast í huga, at vøksturin í útflutnings- inntøkum er sera viðbrekin, tí hann fyri stóran part kemst av prisvøkstri, sum vit ikki hava tamarhald á. Orsøkir til fram- og afturgongd Fram- og afturgongd í búskapi- num stava serliga frá tveimum keldum, nevniliga fram- og afturgongd í útflutningsfram- leiðsluni og í innlendska eftir- spurninginum. Er nógv til av fiski, ella prísirnir í útflutninginum eru høgir, so setir tað ferð á inntøkuvøksturin, síðani á eftirspurningin og á búskapin sum heild. Í so máta er tað fiskivinnan, sum mangan er keldan til konjunkturar í bú- skapinum, og hetta er eitt, sum ger fiskivinnubúskapir so 6stød- ugar. Men vit hava eisini havt tíðarbil, tá ongin vøkstur hevur verið í fiskivinnuni, og vit tó hava havt vøkstur í búskapinum. Fiski- skapurin seinast í 80' árunum var góður, men tó stødugt minkandi, meðan inntøkurnar úr fiskiskapi hesi árini heldur ikki vóru vaks- andi, og kortini var stórur vøkst- ur í samanlagda búskapinum 3