mikudagur 11. november 1998síða 21

Nr. 214 — 11. NOVEMBER 1998 árini frá 1985 til 1989. Orsøkir- nar vóru at bæði penga-, vinnu- og fíggjarpolitikkurin skundaðu undir heldur enn at tarna nýtsl- uni, sum ikki framleiðslugrund- arlag var undir. Tað er nátúrligt, at fylgt verður gjølla við, hvørjar orsøkirnar eru til vøksturin f inntøkum og vøksturin í eftirspurningi annars. Er ikki inntøkuskapandi grund- arlag undir nytsluni, ella ikki rentabilitetsgrundarlag undir iløgunum, so økist skuldin hjá ymsu pørtunum í búskapinum. Er so heldur ikki vøkstur í inn- tøkunum komandi árini, so er ikki inntøkugrundarlag til at gjalda læntu nýtsluna ella læntu iløgurnar aftur. Sjålvsagt ber til at økja nýtsluna ella fløgurnar í dag, um framtíðar inntøkan er so mikið størri, at hon ber øktu skuldina. Men um ikki haldgott grundarlag er undir trånni um betri inntøkur, so må nytslan vera so mikið minni í framtíðini, fyri at gjalda skuldina aftur. Er væntandi, at inntøkurnar fara at gerast minni, so eigur tað almenna at brynja búskapin til at taka ímóti bakkastinum. Bú- skaparráðið hevur áður mælt til at Landskassin altíð hevur eitt rímuligt fríholt, so at vanligu konjunkturirnir í fiskiskapi og fiskaprísum ikki fáa óneyðug órógvandi árin á húsarhaldini, vinnurnar og almennu skyldur- nar'. Ætlaða avlopið á figgjar- lógini upp á 250 miljónir — ella gott tað, um tað er varisliga ætlað — er tó heldur lítið, tá havt verður í huga, at bæði fiskiskap- urin. fiskaprísirnir, renta, olju- prísir, skuldaravtalan við ríkis- myndugleikarnar, avlopið hjá Føroya Banka 0.a., hava skund- að undir búskapargongdina og harvið eisini økt um netto inn- tøkurnar hjå landskassanum. Minka vit avlopið vid teimum 123 miljónunum, sum avtalaða afturgjaldið til donsku stjórnina er, eru 127 miljónir eftir, sum má metast at vera heldur lítið, tá mett verður í mun til sera góðu fortreytirnar annars. Húsaprísirnir Prísirnir á sethúsum verða settir á einum at kalla fríum marknað. Gongdin í sethúsaprísunum hesi árini síðani januar ársfjórðingin 1985 fram til apríl ársfjórðingin í ár, er víst á myndini niðanfyri. (Sí mynd 2) Húsaprísirnir øktust nógv frå 1995 til 1997. Men í ár hevur eingin vøkstur verið í húsa- prísunum, at kalla. Prísirnir eru heldur stabiliseraðir, hóast smærri munir eru frá árfjórðingi til ársfjórðing. Tann órógv, sum hevur verið á húsamarknaðirum sær nú út til at vera hasað av. Prísurin fall frá 1990 til 1995, og vaks, sum sagt, frá 1995 til 1997, og nú hevur so í eitt ár verið meira friður á prísinum. Marknaðurin sær út til at vera komin í eitt slag av javnvág, har prísurin hevur funnið eina legu sum í løtuni sýnist støðug. At so er, týðir kanska eisini upp á, at fólk sum hugsa um at seta búgv í dag, ikki stúra fyri nøkrum rættuligum bakkasti, og at tey ikki vænta nakra stórri fram- gongd heldur. At húsabyggingin so smátt er farin í gongd aftur, merkir helst, at rímuligari lutfall er millum byggingarkostnaðin av nýggjum húsum og prísin á gomlum húsum, sum seld verða á marknaðinum. Uppgerðir frá SEV vísa, at tað vóru 25 nýggjar innleggingar í sethús í 1996, 51 í 1997, og aftur 51 fram til endan av sep- tembur í 1998. So hóast talið á nýbygdum sethúsum er vaks- andi, so er framvegis ikki talan um serliga stóra húsabygging. Men tað er vert at leggja sær í geyma, at fólk seta seg fyri hús- askuld í dag við sera lágari rentu. Hækkar rentan, so verður húsaskuldin tyngri at bera, tí komandi árini fer rentustuðulin til sethúsabygging at minka. Fiskiskapur — prísir, nøgdir | Utflutningurin í nøgdum av fiskavgrum minkaði við 3%, tá sammett verða 12 mánaða skeiðini septembur til august í 1996/97 við 1997/98. Men í virði vaks útflutningurin við einum 14%. Orsgkina til at út- flutningsvirðið er vaksið finna vit bæði í generellum prisvøkstri á marknaðinum fyri flest allar fiskaframleiðslur, og í at vit fluttu munandi meira út av virk- aðum vørum í mun til 6virkadar verur. Samansetingin av útflutningi- num er broytt í hesum 12 mán- aða tíðarskeiðinum, talan er um. Serliga er tað minkingin av ísað- um og frystum heilum fiski, sum er minkað í nøgd, meðan stórur vøkstur var í útflutningi av fryst- um flaki. Hetta hevur so eisini ta åvirkan, at samanlagdu nøgdir- nar minka, tí úrtgkan til flak er kanska niðanfyri helvtina av fiskinum, umframt at tað so fær hægri prís. Tað gevur tí ikki so stóra meining av sammeta nøgd- irnar í samanlagda útflutningi- Mynd 2: Meðalhúsaprísir í Havn og í landinum sum heild í ársfjórðingum 1400 000 1 200.000 + 000.000 ja ave? ja aað a ja 3 a a a jens a jeres ársfjórðingur og ár tíðindablaðið S08salhfn Ísaður og frystur fiskur Fiskaflak, ísað og fryst Saltfiskur Rækjur og skeljar Laksur og síl ilgjørdur fi skur Fi skavørur til ídnað Aðrar verur uttan skip Skip Samanlagt Samanl uttan skip Samanlagt fiskavørur Kelda: Hagstova Føroya num av fiski. (Sí talvu 2) Av heilum frystum ella ísaðum fiski telja toskur, hýsa og upsi umleið 1/3 í nøgd av saman- lagda útflutninginum bæði tíðar- skeiðini í Talvu 2, tó nakað meira í fyrra skeiðinum. Talva 3 vísir hvussu stórur partur av útflutninginum av "Ísaðum og frystum fiski" vóru toskur, hýsa og upsi. Minkingin í útflutningi- num av hesum trimum sløgum samanlagt hevur verið markant- ur, hóast útflutningurin av 6- virkaðari hýsu er vaksin nakað. Hetta kemst av at útflutningurin av toski samstundis er minkaður munandi meira. (sí talvu 3) Men útflutningurin av óvirkað- um fiski er partvíst ávirkaður av hvussu nógv er fiskað, og part- vist av hvussu kappingarførid hjá virkjunum er til at keypa fiskin. At minni er fiskað av toski og meira av hýsu, seinna tíðarskeiðið í talvuni, hevur sína ávirkan á útflutningssamanset- ingina. Men rokna vit hvussu stóran part av samlaðu veiðuni, vit útflyta óvirkaða, fryst ella ísað, so sæst at hesin parturin er minkandi. Í meðal vóru útflutt umleið 40% av hesum trimum sløgum óvirkað av landinum í fyrra 12 mánaða skeiðinum, meðan talan er um eini 25% í meðal seinna skeiðið, tá roknað verður í mun til samlaðu avreið- ingarnar av toski, hýsu og upsa í Føroyum. Munurin á avreidingarprisinum í Føroyum og prisinum í útflutn- ingi av heilum isadum fiski er framvegis rættuliga stórur. Mun- urin å at avreida tosk f Føroyum og so at senda hann av landi- num, liggur 3. ársfjórðing um 1,35 kr. afturímóti 1,80 kr. somu tíð í fjør. Fyri hýsu er haraftur- ímóti talan um ein vøkstur í muninum, frá 1,93 kr. til 2,36 kr. Utflutningurin av alifiski er minkadur 5% f nøgd hetta tidar- skeiðið, men hevur givið næstan tað sama í útflutningsinntókum. Prísurin á alifiskinum vaks einar 6 — 8 kr. í vár, men fall so aftur út á heystið. Hvussu marknað- urin fer at vera, er ilt at síga, tí tað kunnu vera bæði kreppurnar í russiska og asiatisku marknað- unum, sum hava ávirkan á prís- gongdina í Europa, eins og onn- ur árin í stóru framleiðaralondu- num, sum trýsta prísin. Men í nøgdum kann væntast ein rímu- ligur vøkstur í 1999 og 2000, so 2650 767) 2629.341 um prisurin verður til vildar, fara utflutningsinntøkurnar at vaksa úr alifiski komandi árini. (Sí talvu 4) Avreiðingarnar frá føroyskum skipum til føroyskar fiskakeyp- arar hava verið stórri seinastu 12 mánaðarnar, enn teir 12 mánað- arnar frammanundan. Avreiðing- arnar frá oktobur 1996 til sep- tembur 1997 vóru umleið 93 túsund tons. Frá oktobur 1997 til septembur 1998 eru avreidd 9% fleiri, ella 101 túsund tons. Av- reiðingin av toski er 19% minni, meðan nøgdin av hýsu er mun- andi stórri enn frammanundan - næstan dupult so stór. Hesar seinastu 12 mánaðarnar avreiddu føroysk fiskiskip 27 túsund tons av toski og 20 túsund tons av hýsu. Sambært Fiskirannsóknar- stovuni eru útlitini fyri upsa- 21 21 1251 17} fiskiskapinum ikki góð, men tó er væl komið upp á land sein- astu mánaðarnar, tí avreidd eru næstan 23.000 tons í skeiðinum oktobur til septembur 1997/98, sum er 37% meira enn tey 16.500 tonsini i 1996/97. Samanburður millum avreiðing- ar í 2. og 3. ársfjórðingi í 1997 og 1998 vísir tó, at heldur minni varð avreitt av fiski til føroyskar fiskakeyparar í ár. Men um somu tíð var avreiðingarvirðið munandi stórri, so at tað er fyri mesta partin prísurin, sum gevur inntøkuvøkstur í fiskiskapi. Var hann ikki, høvdu vit ikki havt vaksandi inntøkur i fiskiskapi seinna partin av årinum. framhald Talva 4: Avreidingar frå føroyskum fiskiførum til føroyskar fiskakeyparar og prosentbroytingar