mikudagur 16. desember 1998síða 6

6 tíðindablaðið SOSAMMÅN Nr. 239 — 16. DESEMBER 1998 Tá mentanarstevnan varð sett í 1987 í Fuglafirði hevði Gunnar Hoydal, skald, ein inngang til stevnuna við einum epilogi. Hann segði millum annað: Føroyar var eitt stórt land. Síðan tá hava hesi orð Gunnar Hoydals sjóað fyri oyrunum, um hetta stóra landið vit eiga. Nú var hetta sæð við einum skaldaeyga, men tó so er tankin ikki so fjart av leið, at skaldið ikki kennir hvussu fyrifert í samfelagn- um. Ofta eru skaldini tey, sum eru framman fyri sam- felagsrákið og siga hvussu fer at verða. Tey eru eisini tey, ið revsa og sveiggja við koyrlinum. Eisini kann hetta sigast, tá ið komið verður til skil og vit, at skaldakynstrið dregur upp í ættina, og spádómur tess sigur okkurt um hvussu til- veran er tengd at forsjónum. At Gunnar talar um hetta stóra landið í skaldavend- ingum, er skaldskapur. Summar dagar heldur tú, at hetta landið er stórt, men so aðrar dagar kennur tú tað eins lítið sum eitt dism úti í tí stóra bláa havi. Hugsið tykkum aftur til bóndasamfelagið, sum jú var eitt aldargamalt samfel- ag. Tað hevåi hvílt í sær sjálvum í gldir. Tá ið lívs- mynstrið skal broytast, fell- ur altíð av mann og mann ímillum, ikki bert tað, men eisini getan verður tung at ganga, til tú hevur funnið stevið í tí nýggja samfelagn- um. Vit fóru jú frá bónda- samfelagnum til eitt veiði- samfelag - fiskivinnusam- felag. Tað eru einans hundr- að ár liðin síðani hetta hendi. Bóndasamfelagið var fleiri hundrað ára gamalt, og hevði røtur fleiri túsund ár aftur í tíðina. Ofta verður havt á munni, at tað gongur skjótt... og so hetta keðiliga orðið, sum tú hoyrir detta um tanngarð- arnar: Útviklingurin krevur tað. Gongur tað skjótt? Nei, tit tað gongur ikki so skjótt, sum vit halda. Vit hava enn ikki funnið stevið í fiski- vinnuni. Ein loysn er í dag, ein onnur í morgin og í ovurmorgin er ein nýggj loysn fyri fiskivinnuna. Hvat er um at verða?... Sjúrð' Andrias sáli, segði... tað var hýsumurtuin, tað galt! Hann var-útróðrarmað- ur, men hann var eisini fil- osoffur. At finna stevið í okkara samfelag, at finna útav hvussu vit skulu veiða, hvar vit skulu veiða, hvussu nógv vit skulu veiða hvussu fiskiamboðini skulu verða, ganga kanska eini trý hundrað ár, áðrenn hetta er komið upp á pláss. Vónandi verða aðrar vinnur her á landi, men undarligt hevði hetta verið, um ikki fiski- vinnan hevði ein tátt í okk- ara samfelag. Fisk vilja fólk hava. Hugsast kann, at tað gongur ikki so skjótt við okkara framburði, sum vit halda. Vit tosa um td. at leggja kommunur saman, so tað verður lættari og bíligari at reka samfelagið. Hver sigur tað, at tað verður bíl- igari? Er ikki ein færri av nútímans snildi í hesi gongd, at telniskar loysnir skulu kaga út igjøgnum gluggan og fáa skil á øllum, og so tá ið alt er sett upp á pláss, ja, so ásanna vit, betur var tað gamla? Í seksti-, sjeyti- og áttati árunum var loysnin: Bygda- menning. Nógv ljóð var um hetta. Bøkur vórðu skriv- aðar um evnið, einstakling- ar og politikkarar stóðu og talaðu um hesa gongd. Lítið var hugsað um, at tað var hýsumurturin, sum skuldi bera øllum uppi, hóast øll sýntust at vera góð við hann, var tað ikki tann rætti kærleikin til henda fitta »fisk«. Vit kenna gongdina. Vit sóu rovini standa eftir, tá ið hýsumurturin sang sín síðsta sálm Dávids frammi í kór í okkara lítla samfelag undan kreppuni. Hýsumurt- urin visti, at tað skuldu ganga mong, mong ár til føroyingurin fann stevi, tå ið um tilveruna galt. Nú er loysnin. Kommun- ur skulu leggjast saman! Vit skulu hava stórri eindir fyri at reka alt skjótari og bíligari. Gud gevi mær tann góðan tíð at tala. Eg skilji lítið av hesum herrópi, og minni skiltu vit tað gamla: Bygdamenningina! Gamla Lena á Grundlendi í Oynd- arfirði, plagdi at siga. „Lukka, betri var, um tað var javnari og tynri!< Svá segði hon. Bygdafólk eru jú filosoffar. Tey hava alt á kroppinum á sært. Hvert lot, hvert strá, hvørja túgvu, hvønn íðukálv og hvert ský- rák. Nú skal alt takast frá teimum. Kommununar skulu setast út. Tað er vorð- ið so fátæksligt, og ikki ber til at ganga um og fáa eina troyst, nei, rópið er saman- legging. Hví? Sjálvandi skal hetta gerast við eini løgtingslog. Løgid tykist hetta mær, tí landið hevur enn ikki definerað sín landspolitikk. Tað sóu vit undir herrópinum: Bygda- menning. Landið hevur ongantíð ført landspolitikk. Landið hevur ført komm- unupolitikk, og ger tað enn. Tann, sum sterkastur er, vinnur. Tað verður ov drúgt at fara út í æsir við hesum, men bygdirnar hava mist so nógv tey síðstu árini t.d. heimbygd mín Fuglafjørð- Viðmerkingar: Hví skulu kommunur- nar leggjast saman? ur. Eftir syndaflóðina vit vóru igjøgnum, er so nógv skoldað, at lítið er eftir av tí, ið rósaðist ímillum Kamb og Borgina. Nú hava vit bert, og bert og aleina ein stovn eftir í bygdini: Kommunan! Tað síðsta, sum vit hava úti á bygd, skal takast og leggjast onkunstaðni, har vit ikki koma dagliga. Hetta er tann síðsti demokratiski stovnurin, tú hevur, hvar tú kanst fara at vita um tað, sum hevur við teg og tíni at gera. Bygdir hava mist skúl- ar, handlar, fólk eru flutt av bygd, mist arbeiðláss og nú skal tað síðsta takast. Alt skal verða so snoðið í hesi teldutíð, hóast tað, er tað hýsumurturin, ið ber øllum uppi, og hann grýnur at okk- um og sigur so tigandi: Kæru føroyingar, tað gong- ur ikki so skjótt, sum tit halda, og fyri Guðs skyld leggið ikki kommunurnar saman, tí landið er heldur ikki so stórt, sum tit halda tað vera. Havið tað heldur tynri og javnari, so skal alt legnast hjá tykkum! Og fyri at verða eitt sindur bíbilsk- ur: so skal alt annað tykkum verða givið!< Hugsið tykk- um, hetta er ein hýsumurtur, ið sigur hetta! Tá ið bygdirnar eru drign- ar so upp á tráð, at tað eru einans tóm hús, ið standa Frits Johannesen í Fuglafirði og gána úti á bygd, tá er alt farið. Stórt spell! Tá ið øskukalt er úti á bygd, eru Føroyar burtur. Tá er ful- veldisdreymurin ein farsa. Tá ið tær stóru eindirnar fara at telja teg og títt, skalt tú bara hylja upp um høgur og laga upp fyri dyrnar og lesa títt Faðir vár og signa teg, tí tú vart tann síðsti før- oyingurin og síðsti bygda- maðurin ella kvinnan. Frits Johannesen Ljót og fullkomuliga rong oddagrein í Dimmalættign 10.12.98 kallaður: Nú eru kuplarnir góðir! Her er ein sóga um friðarfólk, ið veruliga vildu nakað, sum oddagreinin sóknast eftir Ég átti ein vitugan og kenslusaman (citat úr Dimmalætting 1977) pápa, sum bygdi alt sítt lív uppá, at vera hjálp hjá sjúkum og niðurundirkomnum føroy- ingum og útlendingum við. Undir krígnum var hann millum mangt annað við til at taka - hálvar og minni heilar bretar - upp úr sjón- um og fjørduni rundan um Sandagerð, og bera teir nið- an á hospitalið. Hesir vóru vanligir bretar úr armeraða trolaranum »Lincoln City <, sum varð bumbaður av týskum flogførum - á vágni - stutt frá okkara heimi. Hetta var einki ynskiligt og eitt sera ótespuligt arbeiði, eitt arbeiði; sum fær hvort eitt kenslusamt menniskja at hata kríggj og ta hermegi, ið lestar og drepur 100 tals milliónir av ósekum menn- iskjum. Hetta var m.a. ein av grundunum til, at hann - sjályt um fólkafloksmenn Br rr tveitti hann út úr flokkinum - segði ja til at vera stillari hjá Karsten Hoydal, tá tjóð- veldismenn stillaðu hann upp til fólkatingsvalið í 1960, og hvørs ætlan var at forða fyri, at vit fingu hasa NATO hernadarstødina í Føroyum. Jú! tað var friður, sum lá fremst í huganum. Hasir mennirnir høvdu upp- livað tveir veraldarbardag- ar, so latið ongan iva vera í tí, at teirra ynski um einar hernadarfriar Føroyar, var álítandi. Eisini tá - sum við dóm- arakanningini - samtykti eitt einmalt løgting, at Føroyar skuldu vera neutralar og ikki standa innan nakran hernadarblokk, eins og Svø- riki. Ja! Ofta er torført at finna útav, hver ræður her heima. Hóast vit vóru fylt við lovorðum um, hvussu kupl- arnir kundu bjarga okkara egnu skipum »sogar« eisini M/S Hans Hedtoft, sum is 7 AA 4 fórst undir Grønlandi, so vistu hesir menn, at kupl- arnir høvdu eittans enda- mål: »At vera ein »Early warning station«, um russar vendu atommissilunum ímóti USA«… Sostatt vóru Føroyar eitt sera tydningar- mikið hernaðarmál og kundi verið sprongdar í smá pettir, fyri ikki at steðga russisku rakettunum at røkka USA. Hvi bleiv oyggjarvegurin bygdur hasa leidina, tå veg- urin framvid Kaldbaks- fjørdinum var bæði betri og styttri, og hvar bleiv Mars- hallhjålpin av sum føroy- ingarnir skuldi hava? Nei leidaraskrivari - kupl- arnir hava ongantid verid góðir og eru tað væl heldur ikki nú, og avmilitarisering er vónandi ikki skúgvað til viks. Eg skilji ikki hvussu nakar kann spyrja: >Hvussu við hervaldinum, um tit fáa fullveldi?< Vit skulu ikki hava nakað hervald, vit hava einki at brúka tað til. Um nýggjur verðaldarbardagi skuldi brosti á, so er teknikkurin soleiðis háttaður í dag, at sjålvt um vit høvdu 25-30 føroyskar hermenn vid hvør sinari kanón í Mjørkadali, (tað verða ikki ráð til fleiri), so hevði mótstøðuhermað- urin, sum trýsti á knappin bert flent - og vekk vóru vit. Hatta kunnu vit í hvussu so gera nakað við nú, og halda Føroyar uttan fyri alla her- naðarmegi. Hugsið um Rus- land, ið sendir stød fyri milliardir út í rúmdina, sam- an við 16 ødrum tjóðum, meðan fólkið svøltar, har eru vit hjålparleys, men ikki her. Tó er her eitt afturat, sum eg ikki skilji, og tað er hví alt skal vera so loyniligt úti í Tinganesi? Einsaferð var lovað føroyingum alment innlit, men tað mugu tit hava gloymt, og sjálvt um vit ikki skulu stinga ngsina í alt, tit gera her úti, so er tað hóast alt nógv fyri, at fólkið skal hoyra hesi ymisku tíðindini frá morg- unsendingini hjá útvarpin- um, sum teir hava frá Jyl- landsposten og gðrum donskum avísum, tí nú hev- ur ein ella annar professari við donsku universitetini - funnið fram til - kannað - roknað út - o.s.fr. hetta og hatta um Føroyar. Tað hevði verið rættari og hugaligari at fingið tíðindini úr Tinga- nesi. Eisini hugsi eg um luft- rúmið yvir Føroyum, men tað mugu vit væl bíða eftir, til Jyllandsposturin er kom- in so langt. OG satt at siga, so er tað ikki JUST komið fram, at danir fingu nógv burturúr týdningarmiklu strategisku stóðu Føroya. Hatta hava føroyingar vita í nógv ár, Palleba er ikki býttur, so hatta flotta altjóða krígs- tjóðveldisfólk undir at spæla nú, er gamalt. Før- oyingar hava onga orsøk til at lata danir fáa ágóðan av, at vit í >kalda krígnum< vórðu nýtt sum >kanón- fødi«. Nei! Løgmadur og vara- løgmaður skuldi ongantíð verið farnir til Danmarkar aftaná loysingarvalið, og kalla tað: >Vit fara til Dan- markar at samráðast<, men at > Vit fara fyrst at gera upp við Danmark, og síðani at samráðast<. So høvdu vit sloppið frá hesum umaftur og aftur og fram-tjakinum, um blokkin, tjakið! sum bert ger okkum í ørviti, tí vit at enda ikki finna út av, hvat hvør hevur sagt og hví! OG aftaná eina uppgerð, hevði blokkurin kanska ikki verið so stórur og virðis- mikil, at krøkt seg í. 11.12.98. Elin Dahl Johannesen ør Giv ibsáauld ment 3738183