fríggjadagur 18. desember 1998síða 2

Best er sjálvsagt at vera fræls og rík At samgongan hevur sett sær sum mál at rokka fullveldi, innan veruleikin gongur upp fyri fólki, eru tað helst fleiri, sum halda. Okkurt er, sum bendir á, at man hevur valt at lata oyruni aftur fyri ollum ávaring- um um, at hetta gongur ov skjótt, og at vit fáa ikki fylgt við. Aheitarnir um at fáa greið boð um, hvønn samfelagsbygnað vit hava fyri framman, verða burturforkláraðar við at vera ósakligar og óviðkomandi. Eisin bendir nógv á, at vit veruliga hava nakað at stúra fyri, so hvert sum samgongan kemur fram við hugsjónum um eitt lág- lenarsamfelag, har vælferðin í menniskja- heiminum Feroyum verður prísurin. Seinasta dømiå var undir orðaskiftinum í tinginum nú um dagarnar, tá uppskotið um avtøku av karensdagalógini var til viðgerðar. Tjóðveldismaðurin Finnur Helmsdal legði ikki fingramar ímillum, men viðgekk blankt, at: »Havandi i huga, at vit hava sett seglini fram ímóti fullveldinum, og figgjarliga grundarlagiå undir landskassanum og samfelagnum hevur alstéran tydning, tå haldi eg ikki, at tað er rætt, at vit í eini handavend siga farvæl til 10-12 mill. kr.< So er tað sagt. Okkum nýtist ikki at verða skírð fyri at koma við illgitingum og dóm- adagsprofetium longur. Veruleikin er greiður - at nú er stungið út í kortið: Karensdagarnir verða ikki tiknir av, og heldur ongar ætlanir eru um dagføring, tå tað snýr seg um lenarsamráðingar, fólka- pensiónir, barnaansing, og ikki minst lestr- arstuðulin. At Fólkaflokkurin og Sjálvstýriflokkurin føra ein slíkan politikk, kemur ikki óvart á. Men at Tjóðveldisflokkurin selur seg sjálv- an og slúkar so stórar kamelar, fyri at fáa loysing frá Danmark, er orkymlandi. Føroyska samfelagið hevur nú ligið í skeljasori í fleiri ár, tí einasta vinna okkara sveik. Nú betur stendur til — yvirskotið í ár verður væntandi 578 mill. kr. og næsta år 247 mill. kr. Tað er tí nattúrligt, at krøv verða sett til samgonguna, á teimum økj- um, sum hava verið ringast fyri. Harvið er ikki sagt, at vit skulu oyðsla yvirskotið burtur, men nógvir borgarar í Føroyum hava verið illa fyri í alt ov langa tíð, og hava tí krav uppá at fáa endurgjald og part í yvirskotinum. Ein russiskur studentur varð spurdur, hvat hann helt verða betri: Áðrenn jarntjaldið fall, tá tey vóru ófræls og rík, ella nú, tey vóru fræls og fåtøk. Hann svaraði tað einasta rætta: Tað var betri um vit vóru fræls og rík! Sostalurin Politisk viðmerking: Bara aðrenn tað eydnast at villeiða Tað er so lætt at niðurgera, ákæra og geva øðrum skyld- ina. Í politikki tykist tørvurin á tí at vera beinleiðis propor- sjónalur við vantandi egin boð uppá, hvat eigur at verða gjørt. Tað er eisini lætt at aftur- visa øllum úttalilsum frá ser- frødingum, tå úrslitið ikki hóvar tær sjálvum. Men tá onkur sigur okkurt, sum tú kanst brúka politiskt, so kanst tú gera tað til sjálvan sann- leikan. Vit hava sæð hetta ferð eftir ferð í sambandi við kjakið um rikisrættarligu støðuna. Velj- arakanningar verða lagdar undir at manipulera. Búskap- arfrødingar og statsrættar- frødingar, sum ikki mála ræð- umyndir upp, verða skúgv- aðir av borðinum og tagdir burtur. Koma hinvegin ser- frødingar ella danskir polit- íkarar á pallin, sum tala ímóti sjálvstýri, verða orð teirra brúkt sum fastslignir sann- leikar - ofta uttan ein tann einasta kritiskan spurning. Skógvaskjóting Eg vóni ikki, at hetta fer at halda fram. At vit aftur fara at brúka alla orku at skjóta hverjum ødrum i skógvarnar, hver hevði skyldina fyri hetta og hattar í 70'unum og 80'u- num. At vit aftur fara at tosa um, hvat ilt hini vilja gera móti pensiónistum, sjúkum, brekaðum og lesandi. At vit siga: “Um bert vit høvdu sitið við valdið, so høvdu øll fing- ið alt gott. Vit fingu tíverri ikki gjørt tað, tá vit Á sótu við valdið, men tá var alt jú heilt Eg vóni, at hetta kann broytast komandi árið. Tað arbeiðið, sum landsstýrið hevur sett í verk, fer at leggja eitt greitt grundarlag fram um langtíðarætlanir, sum allir flokkar vónandi kunnu brúka sum felags stødt undir orða- skiftinum og ósemjunum. Villeiðingar valdast Eg skal ikki gera viðmerk- ingar til skrivid frå Marius Dam til fjølmidlarnar, men heldur lata fólk sjålvi meta um rættleikan og sannleiks- virðið í tí, sum verður ført fram. Marius setir navn und- ir greinarnar og tað er so meira enn tey, sum rópa seg sonevnda "Starvsnevnd sam- bandsfloksins” gera. Nógv hevði verið vunnið, um atfinningarnar vórðu bygdar á tað sum landsstýrið veru- liga ætlar og ger í sjálvstýr- ismålum. Og ikki á tað, sum landsstýrið ferð eftir ferð verður lagt undir at vilja og gera. Tildømis eru nakrir bein- leidis fyrispurningar settir til min f Sosialinum frå Roberti Robertson. Eg vil fegin royna at svara Roberti, men spurn- ingarnir byggja á eina grund- leggjandi misskiljing um ætl- anir landsstýrisins. Nevni- liga, at landsstýrið vil kubba, kvetta og skerja. At lands- stýrið ikki fyrireikar seg ella følir seg fram. Og at nú skulu ávísir “tilstandir ianførast í Føroyum”. Helst er hendan misskiljingin íkomin, tí at hesir ógrundaðu pástandir verða førdir fram aftur og aft- ur. Men tað ger teir ikki meira sannar fyri tað. Eg skal tí endurtaka í stutt- um, hvat í veruleikanum fer fram við sjálvstýrisarbeiði- num í landsstýrinum og á tingi, so tann støðuga vill- leiðingin kanska kann fáa ein enda. Málsetningar Landsstýrissamgongan hevur sett sær sum mál, at Føroyar skulu skipast sum eitt land við fullveldi eftir eini neyvari fólkaræðisligari ætlan. Tað merkir heilt einfalt, at vit» ynskja at fáa staðfest, at evsta valdið yvir Føroyum liggur hjá føroyskum myndugleik- um og at Føroyar frítt kunnu taka lut í altjóða samstarvi við onnur lond á jøvnum feti. Hetta skal henda í neyvum samstarvi og samráðingum við donsku stjórnina, har vit ynskja eina tillagingartíð til búskaparligt og umsitingar- ligt sjálvbjargni. Endamálið er at skapa einar búskapar- liga sjålvbjargnar Føroyar, har vit sjålvi taka alla åbyrgd- ina av vælferdini og framtid okkara. Fólkaræðið Landsstýrið kundi sjálvsagt farið beint til Danmarkar at samráðast um eina slíka skip- an. Men samgongan er púra samd um, at onki skal setast í verk, uttan at Føroya Løg- ting og Føroya fólk góðtaka framtíðarskipanina. Og ongin endalig avgerð verður tikin, fyrrenn allar avleiðingar, øll krøv og allir møguleikar eru neyvt kannaðir og lagdir á borðið. Hetta verður ikki gjørt bara fyri at hava tað formliga í lagi. Endamálið er, at allir føroyingar skulu taka støðu og vera tilreiðar at fara undir hesa avbjóðing at byggja land og skapa eina sjålvstøduga tjóð. Tí hevur landsstýrið lagt málini um rikisrættarligu støduna fyri tingið og hevur støðugt kunnað allar flokkar um, hvgrjar fyrireikingar eru settar í verk. Nevndir eru settar at greina allar búskaparligar, løgfrød- isligar og umsitingarligar av- leidingar, krøv og møguleikar í einum sjålvstødugum Før- oyum. Men nevndirnar skulu eisini lýsa dømi um aðrar skipanir millum heimastýris- lógina og fullveldi. Uppskotið um at seta eina grundl6garnevnd er partur av fyrireikingunum. Skulu vit tosa um einar sjålvstødugar Føroyar, mugu vit eisini vid- gera, hvussu okkara stýris- skipan, rættarskipan og tey grundleggjandi virðini skulu vera. Og hetta arbeiðið er eft- ir mínum tykki alneyðugt, uttan mun til um flokkarnir ynskja fullveldi, eina so- nevnda sjálvstýrislóg ella eina nýggja heimastýrislóg. Nei til upplýsing Tað var sostatt ikki eitt upp- skot um grundlóg, sum her- verk varð framt ímóti í tingi- num. Men hinvegin eitt upp- skot um eina nevnd, ið skal fyrireika og gera uppskot um eina grundlóg og eina rættar- skipan fyri Føroyar. Tá upp- skotið er klárt, kann tað bert setast í verk um tingið og fólkið góðkennir tað - eins og ein nýggjur sáttmáli millum Føroyar og Danmark. Tað sum tveir andstødu- fiokkar á tingi eru ímóti, er sostatt ikki bara málsetning- urin um fullveldi. Teir hava samstundis atkvøtt ímóti at fáa allar upplýsingar á borðið um, hvat krevst av okkum fyri at gerast ein sjålvstødug tjóð og at lata tingið og fólkið taka endaligu avgerðina. Tann tridi andstøduflokkurin hevur atkvøtt fyri at fåa alt å bordid, men hevur hinvegin sagt seg taka endaliga stødu, tå verkætlanin er någreinad. At byggja eitt skip Eg havi fyrr nytt eina mynd, har sjålvstyrisætlanin hjå samgonguni kann samanber- ast vid at byggja eitt skip. Vit hava sett okkum målid um at byggja eitt skip, ið skal bera seg sjálvt. Eitt skip, sum vit sjálvi fíggja og eiga. Har vit sjálvi skulu standa á brúnni, manna maskinrúmið, dekkið og kabyssina og har vit frítt kunnu sigla um allan heim. Ætlanin er í fýra stigum: 1. Vit hava sett eina skitsu- verkætlan upp, sum tingið hevur tikið undir við. 2. Nú er farið undir at detail- prosjektera skipið og at gera eina neyva ætlan fyri, hvussu skipið kann fíggjast og bera seg sjálvt, hvørjar inntøku- møguleikar skipið kann rokna við og hvgrji mið vit kunnu og eiga at troyta. Sam- stundis hava vit skotið upp at viðgera, hvussu skipið skal innrættast, hverjar reglur skulu galda umborð og hvørji grundleggjandi rættindi skulu tryggjast manningini (grund- lógarnevndin). 3. Tá verkætlanin, fíggjar- og rakstrarætlanin eru klárar, verður tilfarið lagt fyri tingið. Síðani skal samráðast við donsku stjórnina um, hvussu skipið kann gerast sjóklárt. Síðani verður komið aftur til tingið við einum sáttmála. 4. Góðkennir tingið sáttmál- Høgni Hoydal an, skal hann leggjast til alla manningina at góðtaka. Tást- aðni verður endaliga stóða tíkin til, um skipið skal byggjast, fara av bakkastokki og í vinnu. Verður tað góð- kent, skal so bæði tingið og øll manningin eisini gera av, hvgrjar reglur skulu galda umborð við eini grundlóg. Hvat ynskja vit? Hetta meta vit vera ein sera væl fyrireikaðan og fólka- ræðisliga tryggan framferð- arhátt. Til tess at fáa neyvar upplýsingar á borðið er neyð- ugt, at vit hava sett okkum málið um, hvat skip vit ynskja at byggja, og hvat vit skulu samráðast við danir um. Um flokkar ynskja at byggja nakað annað - tildøm- is eitt hálvt skip, ein bjarg- ingarbát, eina brúgv uttan skrokk ella kanska keypa eitt brúkt skip - so mugu teir siga tað og gera rakstrarætlanir eftir tí. | Um flokkar ynskja, at vit framvegis skulu sigla undir einum ødrum reiðaríi, sum ger reglugerðina og letur trið- ingin av rakstrinum í studn- ingi, so má greið støda takast til tað. Um vit framvegis skulu sigla sum manning um- borð á einum leigaðum skipi, pjøssa uppá tað við måling og einum nýggjum navni kanska, so eiga vit at siga tað við reiðaríið. Tá verður tað framvegis teirra avgerð, hvussu nógvan studning skip- ið fær frameftir og hvar tað kann sýkja sær havn at keypa útgerð og proviant. Tá eigur gamla reiðaríið skipið, hevur ábyrgdina og kann geva tí sleip, um tað rennir á land. At rokningin fyri sleip og umvæling so kann verða send til manningina - og serliga til dekkarar, messudreingir og kamarsgentur - mugu vit sjálvandi liva við, um vit velja ta loysnina. Ørkymlan gagnar ongum Fólk eiga sjálvsagt at koma við atfinningum og krgvum til ætlaninar. Og tá endaliga verkætlanin liggur á borði- num um eitt hálvt ár, ber til hjá øllum at gera av, um hald er í ætlanini ella í ræðumynd- unum. Men at tosa um kvett, kut, manipulasjón og vant- andi fyrireikingar, kann bert tæna til at ørkymla fólk og skapa ótryggleika. Høgni Hoydal