leygardagur 19. desember 1998síða 13

Nr. 242 - 19. DESEMBER 1998 Nr. 242 - 19. DESEMBER 1998 Jógvan Isaksen ummælir: >Ovarlaga í tí lítla býnum, beint við tann nýggja skúlan, stendur eitt mishátt hús við mønu. Hetta er Sproytuhús- ið<. Frá fyrstu byrjan er frá- søguf6lkid í skaldsøguni ógv- uliga sjónligt, og tað flytir lesaran stað úr staði, frá ein- um tilburði til annan. Sagt verður, at ein kista stendur í Sproytuhúsinum og í henni liggur tann trýogtretivu ára gamli Dánjal í Køk, deyður frá konu og fimm børnum. Hvat, id er hent, vita fólk ikki rættiliga, og tí blómar slaturin og fer sum ein eldur út í Sandagerð, har presturin Thomas Pedersen situr í sín- um >studerikamari< og í eina nýggja lestrarbók skrivar: >Havnar Kirkja 1901<. So er tíðarfestingin fingin upp á pláss. Yvir ein til tað stuttan tein hevur høvundurin rættiliga set dik á bæði søgugongd og forvitni hjá lesaranum. Hví og hvussu er Dánjal í Køk deyður? Og hví stendur kist- an í Sproytuhúsinum og ikki í kirkjuni? >Í morgin er aftur ein dag- ur« er triðja skaldsøgan hjá Oddvør Johansen og drúgv- asta bókin hjá henni yvirhgv- ur. Søgan tekur við í 1901 við orðunum um Sproytuhúsið og endar í 1940, tá ið Ange- lika, einkja eftir Dánjal í Kók og seinni bátasmiðin Enok, sigur seg hava hoyrt, at Før- oyar eru blivnar hersettar av eingilskmonnum. Tann stóri parturin av søguni fer kortini fram tey fyrstu tjúgu árini av øldini. Grundin til at kistan vid Dánjali í Køk stendur í Sproytuhúsinum er, at tann sjálvrættvísi danski prestur- in heldur, at Dánjal hevur gjørt sjálvmorð og tiskil vil hann ikki lova honum í kirkj- una. Lesarin fær kortini tíð- liga í søguni at vita, at Dånjal er druknaður í royndini at bjarga einum hetlendingini. Við hesi vitan gerst avgerðin hjá presti hjartaleysari enn annars. Tá ið Angelika sær, hvør maður presturin er, fær hon styrki og noktar honum aft- urfyri at jarða Dánjal, tað skal Fríðrikur próstur á Nesi gera. Og soleiðis verður tað. Seinni í skaldsøguni druknar einasti sonur prest, og sjálvur tekur hann tað sum eina straff frá Gudi, uttan at høvundurin knýtir tað at hansara atburði mótvegis Angeliku. Lesarin hevur afturfyri næstan hug at mutla innantanna: Fast taki honum! Dagbókin fgjøgnum ein part av skald- søguni verða brot endurgiv- in úr dagbók, sum sonur Dánjal í Køk, Sigurd, fór undir tann dagin, tá ið pápin er deyður um náttina. Frá- søgumadurin sigur, at tað er hendan gamla dagbókin, sum beiggin skrivaði, ið fekk hann at fara undir søguna, sum nú verður fortald. Men fråsøgnin heldur seg ikki innan teir karmar, sum vitanin hjá hes- um frásggufólki neyðturvi- liga má vera, men ferðast eis- ini inn í hugan á at kalla øll- um persónum. Fråsøgnin vitjar hjá presti, amtmanni og gðrum við, men meginlindin er húskið hjá Angeliku og Dånjali í Køk og so tad hjå Lisu og Enoki f Aarhúsinum, id sum frá líður gerast eitt við eini margtýri- ligari rúgvu av børnum. Enok er bátasmiður og i skaldsøg- uni verður vid fakligum inn- liti sagt frå hansar strevi og dugnaskapi á hesum øki. Skaldsøgan er sum heild á tremur av smáum lýsingum av ymiskum fyribrigdum, av landsløgum og natúr, av søg- uni aftan fyri hví hetta ella hatta er so vorðið, sum tað er. Hesar lýsingar falla væl inn í ta skiftandi fråsøgnina. >Í morgin er aftur ein dag- ur< hevur ongan einstakan høvudspers6n, og í mongum er hon lík kollektiv skaldsøg- uni. Kortini er tað so, at frå- søguf6lkid - og høvundurin - í heilum leggja seg út í frå- sagnina, gera vart við hetta ella hatta, ella seta beinleiðis spurningar, og tað er ikki tí scenisku kollektiv skaldsøg- uni likt. Kvinnulýsingarnar eru yv- irhøvur góðar, kenslubornar og vid samhuga, medan mansmyndirnar kunnu tykj- ast meiri tveydimensionalar. Nýggja skaldsøgan hjá Oddvør Johansen nevnist >Í morgin er aftur ein dagur< ve EG Mynd: Jens Kristian Vang Beisk og livsjåttandi skaldsøga Oddvør Johansen: Í morgin er aftur ein dagur. Permumynd: Kanny Sambleben. Mentunargrunnur Studentafelagsins 1998, 224 s., kr. 220 Teir vilja bara framá, vilja útinna síni hugskot á ein ella annan hátt. Besta dómið er Enok, sum uttan íhald og har- til við gleði strevast næstan allan sólarringin. Tær ein- faldu arbeiðssamu mans- myndirnar minna um sam- svarandi í báðum teimum seinastu skaldsøgunum eftir Heðin Brú, >Men lívið lær og >Tað stóra takið<. Tann sama menningaroptimisman eyðkennir eisini fyri ein part skaldsøguna hjá Oddvør Jo- hansen. Um somu tíð er søgan eis- ini um, hvussu hann sum ar- beiðir og byggir nakað upp fyri at gagna sær og sínum og landinum, men ikki upp á spekulatión, hvussu hesin verður snýttur av teimum ráðandi og teimum, sum svimja í nánd av maktini. Í so máta er >Í morgin er aftur ein dagur< púrasta illusións- leys. Idealistarnir verða altíð við sviðusoð, tá ið tað snýr seg um verdsligt rikidømi, men teir sigra við síni fyri- mynd og gjøgnum tað, teir leggja niður í eftirkomarar- nar. Tittulin sipar ftøkiliga til, at Enok ikki sum onnur vil keypa sína trød, tí hann vil vera við, at jørðin bara er til láns. Ein sakførari og borg- arstjórin skíra hann naivan og utopist, men Enok stendur upp á sítt. Angelika fyri sín part hevur einki gjørt við málið, >tí í morgin var aftur ein dagur<, men tá ið Enok er farin, verður hon lumpað, og tey hava sostatt ligið sjóv- arfallið av sær. Harumframt sipar tittulin til - og tað verður væl og virðiliga víst í søgu- gongdini - at tað er umráð- andi at liva, meðan vit hava dagarnar og tey, sum eru okk- um kær. Einaferð er eingin dagur í morgin. Erotiskt flogvit Tvær aðallyndir í skrivingini in, er tað sama, tíðin, árini eftir aldaskiftið, er somuleið- hjá Oddvør Johansen eru „is karmur í fittum parti av musikkur og erotikkur, bæði saman og hvør sær, og bæði hesi temu eiga sín sjálvsagda lut í »I morgin er aftur ein dagur«. Børnini hjá Dånjali í Køk eru musikalsk, tey læra at spæla upp å ymisk instru- ment og onkur lærir hjå Bak- ar Hansen. Sangur og tón- leikur kemur á natúrligan hátt fyri í allari bókini. Erotikkur eigur sín sjálv- sagda lut í lýsingini av við- urskiftunum millum mann og kvinnu, men harumframt trínir ein løgin snigil vidhvørt inn á pallin, eitt erotiskt nat- úrtalent, kundi tú kanska kalla hann. August Benadikt- son sær lítið út fyri verðini - klænur og reyðhærdur - men hann dugir at fara við konu- fólki. Annars hevur hann ilt við at hugsa um onnur enn sjálvan seg og svíkur, hvgrja ferð ið á stendur. At arbeiða hevur hann ikki stundir til, tí hann skal mála - hóast einki spyrst burturúr - og soninum kann hann ikki taka sær av: >Harra Gud - hvat hevur man eina konu til - eg spyrji bara<. Myndin av listamanninum er lítið vøkur, og tað at mála tykist einamest at vera skálk- askjól fyri at kunna hava ym- isk konufólk hjá sær. Børn spyrjast eisini burtur úr hes- um - bæði innangarðs og utt- angarðs - og tað er líka við at henda ein vanlukka, tå ið tvey av teimum gerast góð, uttan at vita, at tey hava sama pápa. Í søguni »Balladen om Bøledrengen« (Laterna Mag- ica 1985) eftir William Hein- esen verdur nakad sama søg- an søgd, men har rakar van- lukkan tey ungu. Tad er eins og Oddvør og William i ein åvisan mun troyta somu keld- ur. Tad er kanska heldur ikki so løgid. Umhvørvid, Havn- skrivingini hjá Williami Heinesen, og fólkini, sum livdu tá, verða tískil eisini tey somu. Adressumálið »I morgin er aftur ein dagur« er søgulig skaldsøga, men akkurát hvussu nógv er tikið úr veruleikanum og ikki, dugi eg illa at meta um. Fitt av søguligum persónum koma fyri í skaldsøguni, aloftast undir øðrum navni, meðan tann nevndi Fríðrik próstur er Fríðrik Petersen, sum um hetta leitið var Føroya próst- ur. Ein annar við egnum navni er Bakar Hansen, sum Sigurd skal ganga til violin hjá. Tann farisæiski danski presturin eitur í skaldsøguni Thomas Pedersen og er ný- komin á sumri 1901. I »Før- oya biskupa, prósta og prest- atal< stendur presturin í Suð- urstreymoyar Prestagjaldi um hetta mundið at vera Emil Brusch Rohde, og hann er ikki nýkomin, men hevur sit- ið á garðinum í Sandagerði síðani 1897. Her verður altso brúktur ein blandingur av veruligum og íspunnum per- sónum. Eitt søguligt mál millum fleiri í skaldsøguni er tað til- tikna >adressumálið<, sum endaði við Fúlubók. Tveir av høvudsleikarunum í hesi gølu vóru Svenning Rytter amt- maður og Jóannes bóndi, sum var landstingsmaður. Meðan adressumálið, tað eg dugi at síggja, fær eina neyva søgu- liga lýsing, so fáa leikararnir onnur nøvn. Amtmaðurin eit- ur í skaldsøguni Benjamin- sen, og Jóannes bóndi verður nevndur Jógvan Olsen. Or- søkin er ivaleyst, at høvund- urin å tann hått stendur friari og í Benjaminsens føri kann endurgeva úr hansara tonk- um. Í øllum adressumálinum stendur Jógvan Olsen bóndi stinnur, og loksins vinnur hann á donsku embætis- monnunum. Kortini sleppur hann í skaldsøguni ikki und- an at fáa eitt lítið prik. Enok er sloppin at skera torv úti á Glyvursnesi, og hann byggir sær eitt torvhús, men so nokt- ar bóndin honum at skera meira og tekur torvhúsið til seyðahús. Skaldsøgan ger hesa lakonisku nidurstødu »eg haldi sjålv, at tad allatid- ina man hava verið meining- in<. Enn halda bøndumnir seg eiga bæði maktina og heið- urin her á fold. Okkara núverandi politiska stóða verður í einum stuttum broti tikin upp í frásagnina. Frásggumaðurin hugleiðir yvir amtmenn og teirra loya- litet og setur síðani tann naska spurningin: »Hvørjum eru vit føroyingar 100% lýdnir og loyalir ímóti?< og svarar, at vit eru klovin. Lýs- ingin av viðurskiftunum mill- um Føroyar og Danmark er á tann beiska bógvin: »Føroyar eru ein kambfjødur; ein lítil blødandi kamfjødur á tumli- num Danmark. Tú letur hana vera og vónar, at hann heldur uppat at bløda av sær sjálv- um; ti fyri so vitt er tad ikki titt problem.« At åbyrgdin eigur at vera okkara egna, munnu vit greidliga hava sannað tey seinnu árini. >Í morgin er aftur ein dag- ur« er ein fjølbroytt og und- irhaldandi skaldsøga, sum tú livir teg inn í, og sum tú ert keddur av at leggja frá tær, tá ið høvundurin lokar fråsøgn- ina. Einastaðni verður sagt, at Enok er takksamur fyri lív- ið: >tí hann fær loyvi at lukta og hoyra og anda<. Hetta sama takksemi lýsir av allari skaldsøguni.