hósdagur 3. desember 1998síða 19

20 tíðindablaðið S08iÐlUR Nr. 230 — 3. DESEMBER 1998 Sjálvstýrismál og grundlógar- Høgni Hoydal, landsstýrismaður ÓLAVUR í Bem Í viðmerkingunum til upp- skotið um grundlógarnevn, sigur Høgni Hoydal, lands- stýrismaður í sjálvstýris- málum, at landsstýrissam- gongan hevur sett sær fyri, at Føroyar skulu skipast sum eitt land við fullveldi eftir eini skipaðari ætlan. — Formliga er henda ætl- an í tveimum: Åt gera ein millumlandasáttmála mill- um Føroyar og Danmark, sum ásetir framtíðarsam- starvið millum londini, sum tvey lond við fullveldi. arbeiðið fyri 6 mið. kr. í 99 — Sett verður grundlégarnevnd at gera uppskot til grundlóg fyri Føroyar. Í uppskotinum skulu m.a. vera ásetingar um valdsbýtið millum lóggevandi, út- innandi og dómandi valdið, ásetingar um grundleggjandi mannarættindi og ásetingar um rættindir og skyldur hjá fóroyskum borgarum. Nevndin skal lata landsstýrinum álit og uppskot til grundlóg í seinasta lagi 1. juni 2000 Uppskotið til sáttmála verður lagt fyri løgtingid, og tá løgtingid hevur sam- tykt tað, verður tað lagt til félkaatkvødu til góðkenn- ingar. — Og at nevnd verður sett at gera uppskot til grund- lóg, sum verður lagt fyri løgtingid. Tá løgtingid hev- ur samtykt tað, verður tað lagt til folkaatkvødu til góð- kenningar. Og víðari visti Høgni Hoydal á, at í løgtingsmåli: Uppskot til samtyktar um ríkisrættarliga støðu Før- oya, hevur løgtingid tann 2. oktober 1998 tikið undir við, at landsstýrið fyrireikar og tekur upp samráðingar við donsku stjórnina um ein sáttmála, og at landsstýrið leggur eina frágreiðing um Lættari at vera føroyingur i ødrum norðurlandi Løgtingid hevur nú fingið uppskot um, at mælt verður rikismyndugleikunum til at seta í gildi fyri Fóroyar millumtjóða sáttmála frá 14. juni 1994 um sosiala forsorg og sosialar tænastur. Uppskotið varð eftir 1. viðgerð beint í Uttanlandsneyndina OLAvur Í Bern Tå Finnbogi Arge, lands- stýrismaður, legði uppskot- ið fram í síðstu viku, greiddi hann m.a. frá, at tann 27. april 1984 samtykti løgting- ið at seta norðurlendska sáttmálan, um >social tryg- hed< frá 5. mars 1981 í gildi í Føroyum. Sambært hesum sáttmálanum skulu borgarar í norðurlondum, sum ar- beiða ella uppihalda sær í einum gðrum norðurlandi, líkastillast við borgararnar í tí landinum, teir eru í við- víkjandi rættindum til yms- ar trygdarveitingar. M.a. tryggjar sáttmálin borgarum í norðurlondum forsorgar- veitingar. — Hesin sáttmálin varð settur úr gildi í Føroyum, við tað at norðurlendski sáttmálin um >social sikr- ing< frá 15. juni 1992 varð settur í gildi í Føroyum tann 8. juli 1994 Umfatar ikki forsorg Víðari vísti landsstýrismað- urin á, at trupulleikin er nú tann, at sáttmálin um >so- cial sikring« ikki umfatar forsorgarveitingar. Av tí at stjórnirnar í Danmark, Fin- landi, Íslandi, Noregi og Sveríki mettu, at tað fram- vegis varð térvur- á serlig- um norðurlendskum reglum viðvíkjandi forsorgarveit- ingum og -tænastum, varð sáttmálin um >social bi- stand og sociale tjenester< gjørdur tann 14. juni 1994. — Såttmålin um »social bistand og sociale tjenester« kom í gildi í Danmark tann 1. oktober 1996. Sambært sáttmálanum um ígildis- komu stendur, at sáttmálin fær gildi í Føroyum aftaná, at føroyska heimastýrið hevur givid danska Uttan- ríkismálaráðnum boð um, at såttmålin skal hava gildið í Føroyum. innihaldið i såttmålanum Finnbogi Arge sigur i vid- merkingunum, at hesin millumlandasáttmálin um sosiala forsorg og sosialar tænastur er galdandi fyri all- ar persónar, ið búgva í ein- um av norðurlondunum, og harumframt fyri allar norð- urlendskar statsborgarar 6- heft av teirraþústaðarlandi. — Sostatt er sáttmálin eis- ini galdandi fyri ikki-vinn- ulívsaktiv og fyri persónar við bústaði í Føroyum og Grønlandi, ið ikki eru um- fatað av EØS. Hevuðsinnihaldið Borgarar í norðurlondum, sum hava lógligt fyribils uppihald ella lógligan bú- stað í einum gðrum norður- landi, verða sambært sátt- málanum líkastillaðir við borgararnar í viðkomandi landi. Tey av sáttmálanum um- fataðu hava rætt til at nýta sítt egna móðurmál, tá ið tey venda sær til myndugleik- arnar í einum gðrum norð- urlandi viðvíkjandi forsorg- arhjálp. Hetta er ein víðkan av reglunum í norður- lendska málsáttmálanum. Undir bráfeingis uppi- haldi í einum gðrum norð- urlandi, kann ein norður- lendskur statsborgari eisini fáa forsorgarhjálp sambært sáttmálanum. Tey av sátt- málanum umfataðu fáa, við ávísum treytum, vernd í- móti heimsending. Hendan regla hevur verið galdandi í Føroyum síðani 1984, á- sett í norðurlanda sáttmála- num um „social tryghed“. Og borgarar í norðurlond- um, ið hava tørv fyri við- gerð ella rgkt, sum varir leingi, kunnu fáa fíggjarliga hjálp til at flyta frá einum norðurlandi til eitt annað, verður sagt í viðmerking- unum til sáttmálan. Og landsstýrismaðurin metir ikki, at fíggjarligur kostnaður stendst -av upp- fyrireikingarnar fyri tingið til aðalorðaskiftis, áðrenn farið verður til samráðingar. Í viðmerkingunum til hetta uppskot er greitt nærri frá ætlanum landsstýrisins við einum nýggjum sáttmála. Samskipan av arbeiðinum Undir viðgerðini av løg- tingsmáli: Uppskot til sam- tyktar um ríkisrættarliga stóðu Føroya í uttanlands- nevnd løgtingsins hevur landsstýrismaðurin latið nevndini tilfar og greitt nærri frá, hvussu ætlanin er at skipa fyrireikingarnar til rikisrættarligu broytingar- nar. Og Høgni Hoydal nevndi arbeidsnevndirnar, sum koma at verða við í hesi verkætlan. skotinum, av tí at so lítil umsiting kann væntast av sáttmálanum. Finnbogi Arge vísti eisini at, at sáttmálin hevur ver- ið til hoyringar hjá Al- mannastovuni og fyrrver- andi Sjúkrahússtjóranum. — Almannastovan mælir til, at sáttmálin verður lagdur fyri løgtingið, í so fall at umsitingin ikki verður ov stór av sáttmál- anum. Almannastovan metir, at sáttmálin bert kann verða til fyrimuns fyri føroyingar. Sjúkra- hússtjórin metti ikki, at tað fyri heilsuverkið fóru at standast trupulleikar av at góðkenna sáttmálan, hann mælti tí eisini til at góðkenna sáttmálan, sigur landsstýrismaðurin í við- merkingunum til uppskot- ið. Sambært stýrisskipan- arlógini skal landsstýrið, tá ið tað sendir millum- tjóðasáttmálar til løgting- ið boða frá, hvgrjar løg- tingslógir og hvgrji rík- islógartilmæli eru neyðug, til tess at sáttmálin kann verða útinntur. Og eftir 1. viðgerð í síðstu viku varð málið beint í Uttanlands- nevndina. — Ein såttmålanevnd, sum skal kanna og lýsa tey løg- frødiligu, politiskt og ums- itingarligu = viðurskiftini millum Føroyar og Dan- mark, gera uppskot til skift- isskipanir og samstarvsav- talur og uppskot til ein sått- mála. Ein búskaparnevnd, sum skal kanna og lýsa tey búskaparligu og fíggjarligu viðurskiftini millum Føroy- ar og Danmark, gera upp- skot til skiftisskipanir og lýsa krøvini til ein sjålv- berandi føroyskan búskap. Grundlégarnevndin, sum skal gera uppskot til grund- lóg og føroyska rættarskip- an. — Harumframt skulu tey einstøku stýrini í miðfyri- sitingini lýsa og greina sam- starvið við Danmark í dag, lýsa tørvin á samstarvsav- talum og krøvini til lóg- gávu, fyrisiting og fígging, um Føroyar skulu umsita øll målsøki sjålvi. Verkætlanin og skrivstovuhaldid verd- ur skipad i fyrisitingini undir landsstyrismanninum i sjålvstyrismålum. — Grundlógarneyndin kann samskipa arbeiði sítt við hinar nevndirnar í verk- ætlanini, og grundlógar- nevndin fær fult innlit í alt arbeiði við sjálvstýrismál- um í landsstýrinum. Eitt nú eigur spurningurin um skiftisskipanir, har málsgki kunnu latast til Danmarkar ella onnur lond at umsita, í eina tíð at verða vidgjørdur í grundlógarnevndini í sam- starvi við hinar nevndirnar. — Við hesi skipan verður eisini tryggjað gllum flokk- um á tingi fult innlit og á- virkan í fyrireikingararbeið- ið til ríkisrættarligu broyt- ingarnar, sigur Høgni Hoy- dal í viðmerkingunum til uppskotið. Hevuðstættir í grundlógararbeiðnum — Føroyska grundlógin skal m.a. áseta grundleggjandi rættindir og skyldur millum statin og borgararnar, og hvussu Føroyar skipa sítt egna lóggávuvald, útinn- andi vald og rættarvald. Annar hgvuðstátturin í grundlógararbeiðnum er so- statt at viðgera valdsbýtið millum lóggevandi, útinn- andi og dømandi valdið. — Hin høvudståtturin í ar- beiðnum hjá grundlógar- nevndini eru grundleggj- andi statsrættarligar áset- ingar um rættindir og skyld- ur millum føroyska statin og borgararnar. Grundlógarar- beiðið nemur við grund- leggjandi mentanarlig virðir í føroyska samfelagnum. Tí eigur nevndin at viðgera all- ar spurningar við neyvum atliti til føroyska rættar- søgu, siðvenjur og mentan. — I mun til núgaldandi stýrisskipanarlóg, sum á- setir valdsbytid millum lóggevandi og útinnandi valdið, skal grundlógin á- seta býtið millum hesi og eitt sjålvstødugt føroyskt dømandi vald. Ti verdur skotið upp, at grundlógar- nevndin eisini skal gera uppskot til, hvussu før- oyska rættarskipanin skal vera. Herundir hvussu ein føroyskur yvirrættur kann skipast, hvussu dómarar og fulltrúar við embætini kunnu tilnevnast óheftir av løgtingi og landsstyri, og hvussu åkæruvald, løgregla, kriminalforsorg og fongs- ulsverk skulu skipast. Nevndin kann velja at seta ein serligan bólk ella nevnd at arbeiða burturav við hes- um, sigur Høgni Hoydal í viðmerkingunum til uipp- skotið. Almennar hoyringar — Til tess at tryggja eina almenna viðgerð og eitt gott alment orðaskifti um grundlógina verður álagt nevndini at hava almennar hoyringar í arbeiðinum. Nevndin kann skipa hesar soleiðis, at ávís evni verða tikin upp á almennum hoyr- ingum, har uppskot verða løgd fram og grundgivin. — Nevndin kann biðja um viðmæli frá ymsum felgg- um, fakfólki og áhugabólk- um, sum hava serlig tilknýti til ymsu spurningarnar, og hesi kunnu leggja fyri við innleggum í almennu hoyr- ingunum. Kostnaður av gryndlógararbeiðinum — Kostnaðurin av arbeiði- num at gera uppskot til grundlóg verður mettur til umleið 2 mió. kr. Her er íroknað løn til formannin og skrivaran, samsyning til ser- frødingar, fundarsamsyning til løgtingsmenn, serkøn hjålp, eitt nå responsum frå statsrættarserkønum og frágreiðingar um fremm- andar stýrisskipanir og prenting av álitinum. — Løgtingid hevur fyri 1998 játtað kr. 1,659 mió. kr. til sjálvstýrismál, írokn- að grundlógararbeiðið. Landsstýrið hevur á fíggj- arlógaruppskotinum fyri 1999 søkt um kr. 6 mió. kr. til sjálvstýrismál, og her er grundlógararbeiðið írokn- að, upplýsti Høgni Hoydal, tá ið hann legði uppskotið fram týsdagin.