leygardagur 5. desember 1998síða 12

12 tíðindablaðið S0Sjalufin Nr. 232 — 5. DESEMBER 1998 Vilja hava Silju í Skálafjarðasigling Palli Lamhauge í Vestmanna hevur fingið fleiri áheitanir um at seta skjótt- gangandi bátin, Silju, í Skálafjarðasigling. Báturin tekur 25 fólk, túrurin tekur 10 minuttir, men ber seg neyvan fíggjarliga, heldur Palli EIRIKUR LINDENSKOV — Eg havi fingið fleiri áheit- anir um at seta bát okkara Silju í sigling millum Havn- ina og Skålafjørdin. Hetta sigur Palli Lam- hauge í Vestmanna, tá vit spyrja hann um tíðindini um, at hann møguliga á privatum grundarlag fer undir Skálafjarðasigling Palli Lamhauge eigur sera vælútgjørda ferðafólk- abátin Silju, sum m. a. verð- ur brúktur til at sigla við ferðafólki undir Vestmann- abjørgini. Båturin, sum av sonnum kann kallast ein luksusbátur, er ser» væl út- gjørdur og er góðkendur til 25 ferðafólk. — Men fert nå at sigla mill- um Havnina og Skálafjerð- in — Nei, tað vænti eg ikki, tí tað verður ov kostnaðar- mikið - vit fara at fáa ov líti burtur úr, vænti eg, sigur Palli Lamhauge. Hann vísir kortini á, at hetta letur seg væl gera - og so tekur túrurin bara einar tíggju minuttir. Men tá er kravið sjálvandi, at veðrið er til vildar - og í ringum líkindum á Tangafirði kann uttan iva vera sjaskut í so lítlum báti. Palli Lamhauge sigur eis- ini, at skal slík sigling bera seg, so verða teir noyddir at taka einar 50 krónur fyri ferðaseðilin, og tað væntar hann ikki, at ferðafólkið fer at lata sær lynda. Og sum hann sigur: Tey skulu jú aft- ur og fram. — Tað er sjálvandi eisini avgerandi, hvussu nógvar túrar vit kunnu fáa um dag- in. Men at fólk fegin vilja hava hesa rutuna uppaftur- tikna, hevur Palli Lamhauge merkt nógv til. — Tað eru eisini fleiri, sum hava spurt meg, um vit ikki kunnu gera hetta í j6lavik- uni um ikki annað, men hetta hevur hann 1kki tikið støðu til enn. Nógv brúktur í ferðavinnuni Palli Lamhauge sigur, at teir annars hava út at gera við hesum bátinum umframt siglingina undir Vestmanna- bjørgini. Teir eru ofta og sigla leigutúrar við ferða- fólki - mangan fólkum úr oljuvinnuni og útlendskum politikarum sum vitja lands- stýrið ella legtingið. — Vit hava onkuntíð eisini siglt av Oyragjógv til Hval- biar, og tann túrurin tekur ikki meira enn fimm korter, sigur Palli. Umframt tað hava teir eisini verið út hjá skipum kring Føroyar. — Ein túrin vóru vit á Før- oya Banka eftir einum manni, ein annan túr vóru vit 80 fjórðingar í ein land- synning úr Borðuni eftir einum manni av einum seis- mikkskipið og eina aðru ferðina vóru vit einar 12 fjórðingar vestur úr Myk- inesi við eykalutum til ein Íslendskan bát. Báturin hjá Palla Lam- hauge hevur eisini verið brúktur sum avloysarabátur fyri Strandferðsluna til Mykinessiglingina fyri Súl- una, og tað hevur borið væl til, heldur Palli Lamhauge. Hevur avloyst Súluna — Hesin båturin er sera vælegnaður til Mykinessigl- ingina, tí hann er so lættur at sigla við. Hann hevur tveir motorar og tvær skrúv- ur, og tí kann hann venda kring seg sjálvan. Tað er sera hent, tá atløgumøgu- leikarnir eru so truplir, sum í Mykinesi. Men Palli Lamhauge hev- ur keypt bátin til at sigla við ferðafólkum, og tað er hann sera væl egnaður til, heldur Palli. — Uppi á brúgatakinum, har vit eisini kunnu stýra bátinum, kunnu eini seks fólk standa og njóta útsýnið. Tað vísir seg, at fólk ofta vilja vera inni, tá tey eru umborð, og tað ber eisini 25 fólk kunnu flytast millum Havnina og Skålafjørdin við hesum báti, sum við 25 míla ferð hevði kunna klára túrin upp á einar 10 minuttir væl til, tí inni í salongini síggja tey eisin væl út gjøgnum stóru rútarnar - og har kunnu øll sita. Hvussu verður við Skál- afjarðasiglingini hjá Silju, er ikki greitt enn. Palli Lam- hauge sigur bara, at hann trýr ikki, at ein slík ruta Mynd: Jens Kristian Vang kann bera seg - og ger hon ikki tað, so fara teir ikki undir hana. Men kanska finnast út- vegir fyri hesum, hóast Finnbogi Arge neyvan vil vera við til at fíggja eina slíka privata rutu. framhald av sidu 11 Hvar er so vinnulivsmenn- ingin í hesum, kann ein spyrja? Tað gav serliga at bíta, tá ein av gomlu dinosaurunum frá 80'ara-vinnulivinum stakk høvdid fram í sosial- inum tann 18. november at verja studningin. Tí sam- stundis var tað sera undr- unarvert at lesa, at tad mest umrådandi var at fåa fatur å råvøruni, og ikki at fåa flot- an at geva yvirskot ella at skapa eina betri råvøru. Somuleiðis var tann so- nevnda “afturberingin" til fiskivinnuna enn einaferð havd á lofti, hóast hon fyri langari tíð síðani bæði átti at verið deyð og jarðað Hugtakið “afturbering“ byggir á, at peningurin, sum verður latin í studningi til fiskivinnuna, kemur aftur í umfar í samfelagnum (ein sonevnd “multiplikatoreff- ekt”). Men hver sigur, at vit ikki fáa somu "multiplikat- oreffekt”, um tær 200 mill- i6nirnar fara onkra aðra staðni enn tl fiski- vinnuna??? Tað hevði tí verið rætti- liga hent, um onkur búskap- arfrødingur tók lívið av “afturberingini" einaferð med alla, tí í veruleikanum fjalir hugtakið bert tað, sum ein fyrrverandi landsstýris- maður einaferð skírði sum “at lóggeva niður í sín egna lumma". Í hesum sambandi er tó glediligt, at serliga Føroya Banki hevur gjørt vart við seg við einum nýggjum út- lánspolitikki, sum leggur sjógv ímillum bankan og studningsvinnulívið. Bank- in krevur eginpening, áðr- enn lán verða givin til vinn- ulívið, og hetta skuldi ikki undrað nakran. Men gakk - atfinningarnar móti banka- num hava verið ógvuliga harðar, tí bankin setur nøkur heilt sjålvsøgd krøv mót- vegis vinnulívinum. Her er ongin ivi um, at atfinning- arnar í mongum førum bæði eru ógrundaðar og stava frá einum vinnulívi, ið ikki longur sleppur at tíggja sær, sum tí lystir. Hinvegin hevði tó verið ynskiligt, um Føroya Banki gjørði eitt sindur meira við at hjálpa nýggjum vinnu- lívsætlanum ávegis. Hann er einasti banki í landinum, og tí hevur Føroya Banki eina størn samfelagsåbyrgd, enn peningastovnar vanliga hava Fiskivinnan er framvegis grundarlagid Hóast måtstøduna frá gomlu vinnulívsmonnunum er greitt, at fiskivinnan í mong ár framyvir er høv- uðstilfeingið hjá føroyska samfelagnum. Men møgu- leikin fyri virðisgking ligg- ur ikki í mongdum og standardvørum, men í spes- ialiceraðum vørum, har tað er kvaliteturin, sum er av- gerandi. Enn eru vit ikki komin longri enn til eina størri specialisering innan flakaframleidslu, men sam- stundis gerast spurningar um matgóðsku alt meiri av- gerandi í globala búskapi- num. Landbúnaðurin í ES hev- ur stórar trupulleikar av ídn- aðarframleiðsluni (fordist- iska mongdarframleiðslan - her var tað aftur), sum i ver- uleikanum styggir ein alt meiri kritiskan forbrúkara- skara. Bestu dømini eru bretska neytagðin og trup- ulleikarnar við salmonella. Fiskakeypararnar seta eisini alsamt stórri krøv til eina burðardygga veiðu á haldgóðum grundarlag, og her hevur tann "passivi fisk- ireiðskapurin" (gørn, lína), allar fyrimunir. Men aðrar leiðir eru eis- ini. Nakrar av skjótast vaks- andi fyritøkunum í heim- inum eru innan biokemiska ídnaðin, og tær hava stór- liga brúk fyri lívrunnum til- fari, Ld. protein og enzymir, sum lættliga kann fáast burturúr fiskaúrdrátti. Tað liggja tí ótaldir møguleikar í at útnytta fiskatilfeingið hjá ti føroyska samfelag- num, og hetta krevur eina sterka og vælvirkandi sam- skipan millum almennt og privat. Hvat vid oljuvinnuni? Mangur føroyingur hevur seinnu årini sett framtidar- vónirnar á oljuvinnuna. Lít- ið sæst tó til nakað tjak um teir samfelagsligu avleið- ingar, sum oljuvinnan førir við sær, men her kunnu vit kortini læra av øðrum. Royndirnar við oljuvinnuni í Noregi hava víst, at ein sera sterkur almennur sekt- orur skal til fyri at kunna stýra einum oljubúskapi. Somuleiðis mugu oljupeng- ar goymast til næstu ættar- lið, og hartil mugu sera nógvir pergar nýtast til í- løgur í útbúgvingar, gransk- ing og vitan. Vit tykjast eisini at gloyma teir socialu og mentunarligu avleiðingarn- ar, sum oljuvinnan førir við sær. Hvat gera vit td. vid tann skyhøga prís- og løn- arvøksturin, tann vaksandi lønarmunin millum fólkið, ið arbeiðir í oljuvinnuni, og tey, sum ikki gera tað? Hvat gera vit við tann vaksandi munin millum føroysku øk- ini, við møguliga dålking, vid byti av yviskotinum millum privat og almenn å- hugarnál o.s.fr. Somuleidis er púra greitt, at skulu vit sum samfelag hava nakað burturúr olju- vinnuni, krevur tað, at vit bæði hava ein arbeiðs- marknað og ein almennan sektor, sum uppfylla tey krøv, ið ein nútímans olju- vinna setur. Tað nyttar t.d. lítið, um Tvøroyri ella Klaksvík hava góð havna- viðurskifti og vørutænastur, um ikki sjúkrahúsini hava serfrødingar innan t.d. brun- asársviðgerð og dykkara- sjúkur. Men hvat so við fullveldinum? Vit hava við vilja latið vera við at komið inn á tann mest brennandi spurningin í Før- oyum í dag, og hetta er sjálvandi spurningurin um fullveldið. Høvdu vit nevnt henda spurning áður í grein- argðini, hevði alt annað, ið vit hava vidgjørt, verið sett í samband við fullveldis- spurningin. Tað hevið ikki tænt nøkrum endamáli, tí aðalmál okkara hevur verið at viðgera innihaldið í fram- tíðar føroyska samfelagnum heldur enn karmarnar kring tað. Men tað ber heilt einfalt ikki til at leggja spurningin heilt til viks, tí karmarnar kring føroyska samfelagið eru altavgerandi fyri gllum framtidarmøguleikum. Her mugu vit tí læra av søguligu royndunum, tá avgerðirnar skulu takast. Breið semja er um, at heimastýrisskipanin ikki er nakar tryggur karmur um føroyska samfelagið. Tá kreppan tók seg upp í 1992, setti danska stjórnin heilt einfalt heimastyrisskip- anina úr gildi uttan at nerta sjálva heimastýrislógina. Frá 1992 til 1995 vóru Før- oyar í veruleikanum stýrdar beinleiðis úr statsministeri- unum, Vit minnast eisini, at hetta merkti danska uppí- legging á nærum gllum samfelagsøkjum, sum í fleiri fórum hevði stórar av- leiðingar. Megintreytin fyri nýggju ríkisrættarliga skip- anini er tí, at greið vissa má fáast fyri, at hetta ongantíð má endurtaka seg! Higartil er fullveldisætl- anin tað einasta uppskotið um broyting av viðurskift- unum við Danmark, ið kann veita hesa trygd. Verður hon sett í verk, skulu altjóða spælireglur nýtast í viður- skiftunum millum Føroyar og Danmark, og tí kann danska stjórnin ikki avtaka skipanina á sama hátt, sum gjørt var í 1992-95. Somu- leiðis er kravið til onnur uppskot um ríkisrættarligu støduna, at tey geva eins góða trygd fyri føroyska samfelagið ímóti danskari uppílegging, sum fullveld- isætlanin gevur. Hugleiðingar til seinast Við hesum orðum er henda drúgva greinargðin komin at enda. Vit hava verið víða um í føroyska samfelag- num, men samstundis eru fleiri øki, sum vit ikki hava vidgjørt, hóast tey eisini hava stóran týdning. Til dømis hevur allur spurning- urin um mentanina ligið eft- ir, vit hava ikki nevnt spurn- ingin um blokkstuðulin, og viðurskiftini mótvegis ES eru heldur ikki vidgjørd. Felags fyri allar teir 6vid- gjørdu spurningarnar er, at teir bæði krevja eina tíð og rúmd, sum ikki hevur verið til taks í hesum umfarinum. Tað merkir ikki, at vit ikki meta, at hesir spurningarnir hava týdning. Men aðalmál- ið við greinargðini hevur verið ein viðgerð av sam- felagsmenningini, har dent- ur varð lagdur á globaliser- ingina, vinnulívsmenning- ina og týdningin av al- menna sektorinum. Skuldi greinargðin ikki gerast drúgvari enn væl er, vóru vit noyddir at frávelja eina ørgrynnu av gðrum spurningum. Okkara vón skal tó vera, at greinargðin kann stuðla undir føroyska samfelagskjakið, um tær av- bjóðingar og teir møguleik- ar, sum samfelag okkara hevur í einum globalum heimi. Hetta er meira neyð- ugt nú enn nakrantíð.