leygardagur 5. desember 1998síða 11

Nr. 232 — 5. DESEMBER 1998 tíðindablaðið SOS) IE minnast til, at tann almenna framleidslan, sum m.a. fer fram innan sjúkrahúsverkið og útbúgvingarskipanina, er ein beinleiðis útreiðsluspar- ing fyri vinnulívið. Tað al- menna tryggjar eina høgt útbúna og effektiva arbeiðs- megi, barnaansing (hóast aktuellu trupulleikarnar í Havnini), sjúkradagpenga skipan, pensiónir o.s.fr. Tað skuldi verið lætt at hugsað sær trupulleikarnar, um privatfólk og vinnulívið sjálvt bæði skuldi rgkt og loyst hesar uppgávurnar. Áðrenn vit byrja at skerja ógvusligt niður innan al- menna sektorin, sum okkurt uppskot hevur verið um, so eiga vit at hugsa um teir kappingarfyrimunir, ein vælvirkandi almennur sekt- orur kann geva føroyska samfelagnum. Í lokala heimssamfelagnum snýr tað seg jú um ikki at missa tað vælútbúna fólkið og ung- lómin, og spurningurin er tí, hvussu vit í framtíðini fáa hesar samfelagsbólkar at stød Føroyum. Vit innu jú ikki kappast við Irstórum lónum (harvið ikki sagt, at låglønar- samfelagið er nøkur loysn), og tí er kapping við væl- ferðini ein greiður møgu- leiki. Vit hava nevniliga góðar møguleikar, tá ynsk- ini hjá fólki til dagligu til- veruna eru onnur enn høgar lønir - t.d. tryggleiki, gott nærumhvørvi, javnbj6dis møguleikar o.s.fr. Her hevur eitt lítið samfelag sum tað føroyska stórar fyrimunir í mun til flest onnur gki á europeiska meginlandinum. Alt hetta krevur nýhugsan viðvíkjandi almenna sektor- inum. Vit kunnu ikki halda fram við at fíggja alla okk- ara vælferð ígjógnum skatt- in, og tí mugu vit finna aðr- ar loysnir. Her er fyritreytin sjálvandi ein politisk semja um, hvørjum stødi føroyska ast 1 vælferdarsamfelagid skal vera å. Eisini må tilfeingid í almenna sektorinum nýtast so effektivt sum møguligt, og tað krevur sjálvandi eina vælvirkandi almenna fyri- siting. Vit kunnu eisini velja eina aðra loysn og fara til Dan- markar eftir pengunum. Um vit halda tað vera rætt at onnur skulu fíggja okkara vælferð, er hetta helst eisini ein møguleiki. Men hin- vegin kunnu vit heldur ikki taka tað fyri givið, at dansk- arar í allar ævir vilja fíggja tað føroyska vælferðarsam- felagið. Og hervið koma vit Tá føroyingar privatisera, verður tað gjørt á rættuliga serstakan hátt aftur til spurningin um vinn- ulívsmenning, sum vit vóru inni á í grein nr. 2. Almennur vinnulívsstuðul Greitt er, at vit ongantíð mugu venda aftur til 80'ara- studningin. Hinvegin er ikki sagt at allur studningur er av tí ónda, men vit mugu duga at skilja ímillum gen- erellar stuðulsskipanir (80'ini) og málrættaðar stuðulsskipanir, sum t.d. í- gongdsetarastudningur. Ein skipan við ígongdset- arastudningi kann nevniliga hjálpa nógvum hugskotum úr vinnulívinum ávegis, men kravið er sjálvandi,at hesin stuðulin byggir á nakrar grundleggjandi fyritreytir: |. Talan skal vera um nýskapan í vinnuligum og teknologiskum týdning og ikki bara at skifta frá einum fiskaslag til eitt annað, ella frá t.d. línuveiði til trolveiði. 2. Studningur = kann bert veitast í eitt ávíst tíðarskeið, t.d. í byrjanini av eini ætlan, til komið er inn á ein marknað. 3 Studulin skal miða í- móti veruligari menning (t. d. framleiðsla av nýggjum tólum, marknaðarmenning, førleikamenning o.t.). Tá ígongdsetarastuðul verð- ur settur í verk, er ógvuliga umráðandi at læra av teim- um hugskotunum, ið eru miseydnað. Her kunnu or- søkirnar t.d. hava verið: I. Vantandi = møgu- leikar vóru fyri at menna hugskotið. 2. Lagaligar fíggingar- møguleikar vóru ikki til staðar í byrjunartíðarskeið- num av verkætlanini. 3. Igongdsetarin (entreprengrurin) hevði ov lítlan kunnleika til fyritreyt- irnar fyri, at ein ætlan skal eydnast (t.d. til marknaðin, møguliga teknologi og aðra ráðgeving o.s.fr.). Loysnin kundi verið at skip- að ein grunn við váðafýsn- um kapitali (200 mill.), sum hevur greiðan myndugleika at veita lagaliga fígging og professionella stuðulshjálp. Og vit hava longu nú ein Studningsvinnulívið skuldi helst verið lagt aftur um bak grunn, ið kann nýtast til endamálið. Broyta vit við- tøkurnar fyri Framtaks- grunnin og manna nevndina av nýggjum, er upplagt, at hann kann nýtast til enda- málið. Hann skal sjálvandi lagast til tær verandi skip- anirnar, men her kunnu royndirnar úr Noregi vera ein góð hjálp. Her hava stovnar sum t.d. Nordnorsk Vekst, SIVA, Distriktenes Utbyggingsfond v.fl., al- stóran leiklut i vinnulivs- menningini, og tad skuldi verið lagamanni at fingið nøkur hugskot hadani. Fremsta uppgåvan hjå ti almenna i samband vid vinnulivsmenningina er at økja um førleikan og vitan- ina um t.d. fiskatilfeingid, teknologi og marknaðir. Eitt annað konkret uppskot kundi tí verið at gjørt eina menningarætlan fyri næstu fimm til sjey árini, ið miðar ímóti at nýta og útbyggja førleikan, sum serliga liggur á Fiskirannsóknarstovuni og Heilsufrødisligu Starvs- stovuni. Hesin førleikin kann nytast sum grundarlag fyri gransking og menning innan try øki, sum kundi verid: fiskivinnuteknologi (veiduhættir, framleidslu- hættir, skipabygging), bio- kemisk vitan og matvøru- framleidsla. Stuðulsskipanir kunnu eisini nýtast at loysa trup- ulleikar sum serliga eyð- kenna útjaðarargki. Ein vanligur og vaksandi trup- ulleiki er nevniliga, at ov fáar kvinnur hava hug at búgva í útjaðaranum. Men hinvegin vísa nógvar royndir, at kvinnur eru betri ígongdsetarar enn menn, m.a. tí tær ikki so lætt geva skarvin yvir ella bert hugsa um skjótan vinning (men heldur um arbeiði og væl- ferð). Tí eru verkætlanir, har kvinnurnar eru sterkt um- boðaðar, eisini rættiliga burðardyggar. Dinosaurar úr 80*unum Vit hava fyrst og fremst víst á møguleikarnar fyri eini vinnulívsmenning, ið bygg- ir á eitt skynsamt samband ímillum alment og privat, men sjálvandi er eisini greitt, at forðingar eru fyri hesi gongdini. Tær størstu skulu finnast hjá teim gomlu vinnulívsmonnu- num, ið høvdu høvudså- byrgdina fyri studnings- vinnulívinum í 80'unum. Hóast hesir bæði mistu valdið á fiskiidnadinum á landi (Fiskasgluni og flak- avirkjunum) og á fíggjar- stovnunum (Sjóvinnu- bankanum og gamla Føroya Banka), sita teir enn á stór- um parti av reiðaravirksem- inum í Føroyum. Og tann gamli vana- bundni hugburðurin sæst beinleiðis aftur í trupulleik- unum hjá fiskiskipunum, sum ikki megna at gera ný- íløgur, hóast fiskiskapurin seinnu árini hevur verið av- bera góður, og prísirnir har- til hava verið í topp. Sam- stundis skulu vit minnast til, at fiskiflotin fær uml 200 milliónir í beinleiðis studn- ingi. Vit halda tað vera rætt at seta spurnartekin við, um vánaligu úrslitini hjá fiski- flotanum ikki júst eru eitt úrslit av vanabundnum hugsunarhátti hjá reiðaru- num, sum ongar aðrar loysnir finna til trupulleik- arnar í fiskivinnuni enn at fara í landskassan eftir studningi. Minnast skal til, at hetta eru teir somu menn, sum júka upp í saman, at vit ikki hava ráð til almenna sektorin, tí hann forðar fyri eini dynamiskari vinnulívs- menning. Men samstundis hava teir onki ímóti at fara í landskassan eftir almenn- um pengum til sín sjálvs