hósdagur 10. desember 1998síða 17

Nr. 235 — 10. DESEMBER 1998 tíðindablaðið S082lurfn Skakk-Nielsen, fyrrv. formaður í Ráðgevandi Nevndini: Olja fortreyt fyri fullveldi -Ein kann klára næstan alt, um man eisini vil taka avleið- ingarnar av tí. Vilja fóroyingar gerast sjálvstóðug tjóð - hvat eg havi virðing fyri - so mugu tit eisini verða tilreið- ar at skula liva við einum væl lægri livifóti. Fiskivinnan er so óviss, og hvórki ferðavinna ella kunningartókni eru nóg mikið til at avloysa blokkin og framhaldandi varð- veita sama livifót. Einans stórar nøgdir av olju og tvifalt so høgir prísir sum í dag kunnu tryggja Fóroyum eitt full- veldi, uttan at tað skal fáa álvarssamar avleiðingar fyri livistødid sigur Skak-Nielsen, búskaparfróðingur JAN MØLLER Skak-Nielsen var formaður í Ráðgevandi Nevndini hjá danska forsætisráðharran- um í árunum frá 1975 til 92. Mong megu minnast hann fyri sínar oftani sera av- gjørdu og eisini atfinning- arsomu frágreiðingar. Hann ávaraði í mong ár móti gongdini í Føroyum, sum øllum kunnugt endaði við tí stóru kreppuni fyrst í 90- unum. Bæði føroyskir og danskir politikarar og eisini vinnulívsfólk eru seinni vorðin kritiserað fyri ikki at hava lurtað eftir ávaring- unum frá Skak-Nielsen. lgir væl við óast tað eru meira enn seks ár síðani, at Skak-Niel- sen gavst í Ráðgevandi Nevndini, so fylgir hann tó sera væl við, hvat hendir í Føroyum og í viðurskift- unum millum Føroyar og Danmark. Hann lesur allar frágreiðingarnar frá Ráð- gevandi Nevndini, og hann fylgir við í pressuni. M.a. hoyrdi hann sendingina í danska sjónvarpinum um ríkisfelagsskapin. Sosialurin spurdi henda kenda danska búskapar- frødingin, hvørjar viðmerk- ingar hann hevur til støduna i Føroyum og ætlaninar um fullveldi. -Lat meg fyrst siga, at eg havi tí størstu virðing fyri førcyska ynskinum um at gerast so suverenir sum gjørligt. Men suverenitetur hevur eisini sina avmarking. Danmark er ein suverenur statur, men vit hava nógv forpliktilsi innan ES og aðrar altjóða felagsskapir, sum jú avmarkar rásarúmið. Skak-Nielsen ber ótta fyri, at tjakið í Føroyum hevur fingið ta slagsíðu, at man ímyndar sær, at Før- oyar kunnu verða totalt suverenar, nakad, sum als ikki er til aðrastaðni. -Eg veit td. ikki, hvat føroyingar ætla á valutaøk- inum, men eg kann ímynda mær, at man sær fyri sær eina myntunión saman við Danmark. Út frá royndun- um í E$ so krevur ein mynt- unién,- at-tú mást halda ymiskar spælireglar, og tað havi eg varhugan av, at føroyingar kanska ikki eru heilt uppsettir uppá. Skak-Nielsen sigur seg annars vera bilsnan av, at nettupp hetta málið ikki hevur verið tikið upp frå danskari síðu. -Her er frítt spæl. Men tað at vera limur av eini myntunion vita vit frá ES leggur bond á teir møguleikar ein hevur við atliti til fíggjarpolitikk, eft- irlit við búskaparliga útviki- inginum osfr. Hetta eru real- itetir, sum ein ikki kann koma uttan um. Og skal ein vera sjålvstødugur statur, so må man eisini hava eina velduga valutareservu i Før- oyum. Skak-Nielsen undirstrikar sina virding fyri føroyska ynskinum um størri sjålv- styri og fullveldi, men spyr, um føroyingar vilja gjalda prisin fyri fullveldið! -Eg lurtaði við stórum á- huga eftir varaløgmanni, Høgna Hoydal, sum segði, at føroyingar vilja satsa nakað, og at tað skal kosta tilskotið úr Danmark. Men spurningurin er so, um før- oyingar sum heild vilja taka undir vid hesum. Vilji og avleiðingar Uppá fyrispurning um hann heldur føroyingar eru førir fyri at taka fullveldi og vera blokkin fyriuttan sigur Skak-Nielsen, at man kann klára nærum alt, bara um man er tilreiðar at taka av- leiðingarnar av tí. -Men sjálvandi fer tað at kosta í livistóðinum leggur hann aftrat. -Eg veit væl, at tað gong- ur væl í fiskivinnuni í løt- uni, men spurningurin er bara, hvussu leingi tað varir. Stødan í dag er eisini tann, at tit hava ikki nógv eftirlit við veiðini í tykkara egna sjógvi bara við at hava fiskidagar. Tað er ikki nøkur verulig avmarking. Skak-Nielsen sigur, at ein kann jú eisini koma út fyri tí, at fiskurin aftur hvørvur, og tá er ein ómetaliga sár- barur. Oljan kann broyta alt Fyrrverandi formaðurin í Ráðgevandi Nevndini held- ur, at einans olja kann broyta myndina og skapa Føroyum fortreytir sum sjålvstødug tjóð. -Eg ivist onga løtu i, at verða stórar nøgdir av olju funnar og verður prísurin dupult so høgur sum í dag, so fara tit í Føroyum uttan iva at velja at vera fult og heilt óheftir av Danmark. Tað er mín varhugi, at soleiðis fer „stemningurin“ at vera í Føroyum, um olja verður funnin, men tað er enn ikki komið hartil. Verður eingin olja næstu 10-20 árini, og føroyingar framhaldandi vilja hava fullveldi, so fer hetta heilt avgjørt at kosta í livistóðinum. Og við tí stóru óvissuni, sum bæði er knýtt at fiski- vinnuni og møguligari olju, so heldur Skak-Nielsen eina suverana føroyska tjóð við 45.000 íbúgvum, sum skal standa á egnum beinum vera „en dristig sag og tvivl- som“ ið hann málber seg. Men kann eitt broytt og úviklað føroyskt vinnulív ikki skapa umstødur fyri einum fullveldi eitt nú við gktari ferðamannavinnu og KT-vinnulívi! -Ferðavinnan kann sjálv- andi mennast nakað, men als ikki so nógv sum til at loysa trupulleikarnar. Tað einasta, sum kann geva einum suverenum Føroyum eitt búskaparligt grundarlag er olja í undirgrundini. Men tað krevur so aftur, at olja finst í stórum nøgdum og at oljuprísirnir verða munandi hægri. Hvat viðvíkur útbúgving og vitan, so hevur tað sjálv- andi stóran týdning fyri eina tjóð. Men tað er ikki so- leiðis, at umheimurin stend- ur í stað. Og her er kapp- ingin so mikið hørd, at tú skal vera nógv dugnaligari enn umheimurin á hesum øki, tá hugsað verður um, hvar Føroyar liggja. Skak-Nielsen sigur, at tað er ein nåttårlig orsøk til, at virki sum Dan-Foss, Lego ol. ikki liggja i Føroyum. - Føroyar hava nøkur nátúrlig handicap, og m.a. takkad verid blokkstudlinum finst ein livifótur og liviútreiðsl- ur, sum gera, at tað er ikki so attraktivt at leggja slíkar fyritøkur í økjum sum Før- oyum og Grønlandi. Hann vidgongur t6, at tå talan er um KT- so hava vit ikki hesi somu handicap. Men harafturímóti er tað ein sera torfør bransja fyri minni fyritøkur. Og tað eru eisini royndirnar man í Dan- mark hevur, tá ein skal standa upp ímóti teimum stóru altjóða fyritókunum. Spurningur hvat føroy- ingar Skak-Nielsen heldur ann- ars, at spurningurin um full- veldi er eitt mål, sum før- oyska fólkið má taka stóðu til. -Eru føroyingar fúsir til at sleppa tí livifóti, sum teir hava í dag orsakað av sam- bandinum við Danmark? spyr hann og sigur seg hava stóra virðing fyri tí, sum Høgni Hoydal sigur, nevni- liga at hetta er ein moralsk avbjóðing fyri Føroya fólk. Samtíðis spyr hann, um fólk vilja gjalda prísin, sum kann gerast sera høgur. Skak-Nielsen heldur ikki, at føroyingar meta búskap- arligu trupulleikarnar í nóg stórum álvara, tá tosað verður um fullveldi. -Eg eri vitandi um, at tað gongur nógv betur í Føroyum, at eitt nú flakavirkini eru við at verða kappingarfør. Hetta er eitt stórt plus. Men eg haldi ikki, at fiskivinnupoli- tikkurin er nóg ábyrgdar- fullur. Danski biskaparfrøding- urin, sum hevur brúkt stóran part av lívi sínum til at kunna seg við føroysk við- urskifti, ivast onga løtu í, at um blokkurin verður tikin burtur, so fer tað at kosta í vælferðini. -Eg haldi eisini, at man frá danskari síðu eigur at vera konsekventur, soleiðis at vilja føroyingar gerast sjålvstødug tj6d, so mugu teir eisini taka avleiðingina og sleppa blokkinum. -Men skilur tú ikki, at føroyingar, sum kenna seg sum eitt fólk og ein tjóð, fegnir vilja hava sítt egna land, og eitt nú verða umboðaðir í ST sum sjálv- stødug tjóð? -Eg havi fulla virðing fyri teimum føroyingum, sum hava hetta sjónarmið, men eg havi skilt, at tað finnast eisini mong fólk í Føroyum, sum vilja hava aðrar skip- anir enn fullveldi. Hvat heldur Skak-Nielsen um atfinningarnar ímóti blokkinum, sum verður tengdur saman við sponsku sjúku, tvs. at stuðul uttanfrá, sum tú fær upp í hendurnar, uttan at gera nakað stór- vegis, forðar fyri einum náttúrligum vinnulivi! -Tað er rætt, at um einki blokktilskot varð latið, so hevði | liviféturin verið lægri, og harvið hevði kapp- 19 Skak-Nielsen: -Tað einasta, sum kann geva einum suverenum Føroyum eitt búskaparligt grundarlag er olja í undirgrundini. Men tað krevur so aftur, at olja finst í stórum nøgdum og at oljuprísirnir verða munandi hægri. ingarførid eisini verið betri. Ein kann eisini sleppa und- an hesum óhepnu avleið- ingum av blokki, um ein klárar av halda lønirnar konstantar í einum longri tíðarskeiði. -Men sær tú blokkin sum nakað ringt! -Tað veldst um, hvønn málsetning tú hevur. Um málsetningurin er ein livi- fótur sum í gðrum londum, so er tað eitt pluss. Men tað er eisini rætt, at fyriuttan blokkin, so hevði tú havt eitt lægri útreiðslustgði, tú var meira kappingarførur og hevði møguleika fyri at hava fleiri í arbeiði. Skak-Nielsen vísir á, at fáa føroyingar stórar inn- tøkur frá oljuni, so ivast hann tó stórliga í, um tað kann loysa arbeiðsloysis- trupulleikarnar. Hann held- ur ikki, at nógv arbeiði á landi ella á sjónum í sam- bandi við eina oljuvinnu kann loysa arbeiðsloysis- trupulleikarnar. Hetta virkar á sama hátt sum blokkurin.