hósdagur 8. januar 2004síða 2

2 Nr. 4 - 8. januar 2004 Nr. 4 - 8. januar 2004 3 Eitt rangvørgt nýggjársynski Hermann Oskarsson Seinnapartin nýggjársdag sat eg og lurtaði eftir Út- varpinum. Tá hoyrdi eg, at fremsta ynski hjá stjóranum á Før- oya Fiskavirking nýggjárs- dag var, at lønirnar hjá ófaklærdum arbeiðarum skuldu vaxa so lítið sum gjørligt. Hann ynskti beint fram at tær fóru at dragna í mun til tilsvarandi lønir í grannalondunum Íslandi og Bretlandi. Hetta var ikki eiti á ynski. Eg spyrji meg sjálv- an, meðan eg siti og lurti eftir honum hendan fyrsta dagin í 2004, um tað ber til at ynskja so rangvørgt - at ynskja teimum, sum frammanundan hava lægstu lønirnar í landinum, uppaft- ur lægri løn komandi árini. Tríggir aðrir tilkomnir menn sótu í útvarpsstovuni saman við stjóranum - men eingin teirra talaði at ella bar í bøtuflaka fyri stjóran. Bakkurin á Landsliðinum Hvat er tað, sum ger av hvussu høgar lønir vit hava í Føroyum? Samráðingarúrslitið, svarar tú beinanvegin. Tí tað er saktans í samráðing- um millum arbeiðarafeløg og arbeiðsgevarafeløg, at lønarlagið verður sett? Tað kann so væl vera, at so er, men okkurt er, sum setir mark fyri hvussu langt partarnir sleppa undir sam- ráðingunum. Summir ar- beiðsgevarar hava so tað markið, at nakrir teirra selja vørur til útflutnings, har ongin teirra hevur ávirkan á prísin. Prísurin á útflutningsvør- unum setir soleiðis eitt mark fyri hvussu langt løn- irnar kunnu fara - uttan at flakavirkini fara á húsa- gang. Tí er tað, at stjórin á Føroya Fiskavirking spælir bakkur á landsliðnum hjá arbeiðsgevarunum - tað er hann, sum skal takkla áloyparan, so at hann ikki skjýtur mál. Vánaligt samanspæl Hann er ein frálíkur bakkur, stjórin á Føroya Fiskavirk- ing. Hann megnar kortini ikki at halda málið reint einsamallur og krevur at allir áloypararnir skulu koma aftur á vøllin at verja málið. Árini beint eftir kreppuna spældu allir í verjuni og haraftrat var lítið bit í álopinum hjá mótpartinum. Síðani kreppuna hava áloypararnir viljað sloppið fram á vøllin at spæla, men bakkurin hevur togað í troyggjuna hjá áloyparun- um og kravt at teir verða standandi í verjuni saman við honum. Teir halda kortini sum so - SEV, Føroya Tele, byggi- virkini, flutningsfyritøkur- nar og heilsølurnar - at teir vilja fegnir gjalda kravdu lønina, heldur enn at fara út í drúgv verkføll. Hjá tykkum gongur roknistykki upp - rópar stjórin á Føroya Fiskavirk- ing - men ikki hjá mær! Eg kann ikki seta prísin upp, tí her koma bæði kinesarar og baltar við sínum fiski, sum er nógv bíligari framleiddur enn okkara fiskur er. Prís- urin gongur øvugtan veg. Nú stendur tað so til hin- ar at avgera - um teir vilja standa stjóranum við lið ella lata hann sigla egnan sjógv. Tá av tornaði vísti tað seg, at hinir mæltu stjóran- um til at finna sær fólk aðrastaðni, tí teir vildu sjálvir hava føroyingar at arbeiða hjá sær. Teir leggja nakrar krónur oman á sátt- málalønina - uttan um sátt- málan sjálvandi - og so má stjórin fáa sær fólk uttan- eftir, sum tímir at skera flak fyri sáttmálaløn. Hin deyva Fortuna Antin hevur Fortuna vent deyva oyrað til ella hevur stjórin spurtungu, tí sum frá líður fer helst at ganga beint øvugtan veg, enn hann ynskti nýggjársdag 2004. So leingi hinir allir halda seg hava ráð at gjalda meira fyri fólkið, enn stjórin á Føroya Fiskavirk- ing, fara lønirnar at vaxa ár undan ári. Og hvussu leingi er so tað? Gera vit myndina ein- falda, ber til at siga, at tá lønin gongur uppeftir, brúka fólk ein part til at keypa innflutning og hin partin til at keypa tænastur, framleiddar á heimamarkn- aðinum. Tá vit keypa innfluttar vørur gjalda vit afturímóti við útflutningi. Oman á tann partin fáa vit so ríkis- veitingina frá dønum at innflyta vørur fyri. So leingi vit fáa nóg mikið í kassan uttaneftir fyri út- flutningin og ríkisveiting- ina - so leingi halda vit fram at økja nýtsluna av innfluttum vørum. Heilt til tann dag tað stendur á jøvn- um millum inntøkur og út- reiðslur í uttanlandsvið- skiftunum. Tá vit keypa tænastur á heimamarknaðinum har- afturímóti, er mark fyri hvussu nógvar tænastur eru til. Vit eru bara 48.000 fólk og vit klára bara at fram- leiða eitt ávíst tal av tæn- astum, tá tey eru tikin frá, sum framleiða til útflutn- ings. Hvørja ferð eftir- spurningurin eftir tænast- um økist, fer prísurin upp og lønin fer við uppeftir. Fyri at heimamarknaðar- virkini skulu fáa meira fólk, má lønin setast upp. So her kostar í bæði borð. Tá vit keypa innflutning minkar avlopið mótvegis umheiminum. Tá vit keypa føroyskar tænastur trýsta vit lønirnar upp. So hvørt sum lønirnar vaxa, verður torførari at fáa útflutningsvinnu at bera seg. Av tveimum orsøkum. Partvíst tí at fólk rýmir av flakavirkinum í aðra vinnu. Og partvíst tí lønarvøxturin tyngir kostnaðin, meðan prísurin á marknaðinum stendur fastur. Øll hendan tillagingin endar tá gjaldsjavnin stend- ur á null og tá brúkarin fær tað hann vil hava av bæði innfluttum vørum og heimamarknaðartænastum, soleiðis sum prísirnir nú einaferð eru. Hvør skal hava skyldina? Tað sýnist sum halda summi, at tað er onkur her í landinum, sum spælir hund. Er tað Karsten Hansen, sum hevur trýst lønarlagið uppeftir? Eru tað tey ungu konufólkini, sum eru so forvand og spilt, at tær ikki tíma at standa við skeri- borðini? Er tað skúlin, sum hevur oyðilagt ungdómin? Eru tað kinesararnir og fyrrverandi kommunistar- nir í Baltalondunum, sum stjala fiskin undan okkum? Eru tað norðmenn, sum geva flakavirkjunum studn- ing, so at tey standa seg betri enn okkara? Eru tað jauararnir, sum bara eru so forbrendir, at teir skumpa okkum út av rókini? Ella kanska Búskaparráðið, sum ynskir flakavirkini har pipari grør? Listin av syndabukkum er alinlangur. Men lagnan hjá fiskavirkjunum verður avgjørd heima hjá okkum sjálvum - ikki í Kina, Nor- egi ella Íslandi. Trupulleik- in hjá fiskavirkjunum er, at tey tapa kappingina um arbeiðsfólkið her heima. Búskaparráðið kann ikki leggjast undir, at virkið, sum Meinhard Jacobsen er stjóri á, gongur illa. Tað einasta Búskaparráðið kann gera er, at vísa á gongdina í samfelagsbúskapinum og at vísa hvønn veg gongdin væntandi verður komandi árini. Og hesa kappingina tapa tey ikki av tramanskapi annara. Tey tapa, tí fólk velja sær okkurt annað at gera til nyttu, sum tey antin fáa meira burtur úr, tí framtíðarútlitini eru betri ella umstøðurnar betri á annan hátt. Eru virkini væl rikin? Um virkini verða skilagott rikin, er so ein heilt annar spurningur, sum valla hoyr- ir heima í almenna kjakinum. Tað átti at verið ein spurningur millum leiðsluna og partaeigarar- nar. Tá leiðslurnar á fiska- virkjunum gremja seg um at virkini ikki fáa fatur á nóg mikið av rávøru, fáa ikki nóg góðan prís fyri eitt produkt ella á annan hátt síggja trupulleikar í rakstr- inum av virkinum, so átti hetta ikki at verið alment kjakevni. Um Tonito fær kapping um brævbjálvar á marknaðinum ella Føroya Bjór er í harðari kapping við Coca Cola, so er hetta ikki alment kjakevni í bløðunum ella umrøðuevni í Løgtinginum. Slíkt eru spurningar um góða virk- isleiðslu og professjonellar partaeigarar. Umráðandi er, at parta- eigarin er professjonellur eigari - og ikki passivur eigari, sum tað almenna ofta hevur lyndi til at vera. Tann professjonelli og aktivi partaeigarin spyr seg sjálvan um partapeningurin verður trygt og visjonert umsitin av fyritøkuleiðsl- uni, tí hann skal ikki bara hava avkast av partapen- inginum í dag, men eisini komandi árini Hann krevur, at leiðslan hevur eina skila- góða strategi, alt eftir hvussu umstøðurnar laga seg. At leiðslan dugir at laga framleiðsluna eftir kostnaðargongdini og gondini á produktmarknað- inum. At tøkniliga menn- ingin fer tann vegin, sum rættast er at fara. Hetta eru ikki samfelags- búskaparlig kjakevni, men ein spurningur um parta- eigararnir halda peningin liggja nóg tryggan í hond- um leiðslunnar. Hvagar rørt tú Snopprikkur? Munur er á at síggja heimin av skrivstovuni hjá Føroya Fiskavirking og at líta at gongdini sum samfelags- borgari. Sum samfelagsborgarar eru vit fegin um, at før- oyskur ungdómur fær sær útbúgving. Foreldrini ynskja sjálvandi barninum holla útbúgving og trygga framtíð og samfelagið sum heild strembar tann vegin, at kunnleikin verður sum mestur. Framtíðin hjá ein- um ættarliði verður í stóran mun avgjørd av hvussu væl skúlað tey eru. Ja, framtíð- arútlitini hjá heimsins lond- um er í stóran mun treytað av kunnleikastøði og út- búgvingarstøði. Men kagar tú gjøgnum rútarnar á skrivstovuni á Føroya Fiskavirking, so vilja teir ikki bara hava nóg mikið av fólki til at manna borðini, men helst ov mikið av fólki, so at lønarkravið ikki verður teimum ov høgt. Útbúgvingarstøðið hjá teimum ungu gerst alt hægri, so at valmøguleikar- nir til arbeiði bæði heima og úti gerast alt rúmari. Hava tey ungu fleiri arbeiði at velja í, verður torført at fáa tey á fiskavirkið at arbeiða. Fyri fiskavirkisfram- leiðsluna kann tað tí gerast ein trupulleiki, at ungu konufólkini útbúgva seg, meðan tað opnar ein heilan heim av møguleikum fyri ungu genturnar sjálvar. Sjálvvirkandi máttir Ein avgerandi orsøk til at lønargongdin er á veg upp- eftir er, at allar fortreytirnar eru til staðar til tess. Av- lopið á gjaldsjavnarokn- skapi okkara hesi seinastu 10 árini upp á eina miljard um árið verður í dag fatað sum eitt greitt tekin um, at her her rásarúm fyri størri nýtslu og fleiri íløgum, uttan at útflutningsfram- leiðslan nýtist at fylgja við. Fyrstu árini eftir krepp- una var eingin, sum leit á, at hendan gongdin fór at standa við, men sum frá hevur liðið, hevur tað heilt greitt víst seg, at rúm er fyri størri nýtslu. Spurningurin var meira, hvør ið fór at fáa mesta partin av henni. Fyrstu tríggjar mánaðar- nar í fjør helt eg framløgu fyri Sjálvstýrisflokkinum, Tjóðveldisflokkinum og enntá eisini fyri øllum ar- beiðsgevarafeløgunum, sum fyrireikaðu seg til sáttmálasamráðingarnar. Boðskapurin var, at áhald- andi avlopið á gjaldsjavna- roknskapinum fór at føra til kapping um at brúka peng- arnar, sum vístu seg at vera til avlops. Kappingarneyt- arnir eru hesir: • Landskassin, sum við vaxandi nýtslu til fyrisiting og vaxandi útreiðslum til íløgur og sosial mál kann brúka meira fólk og hava hall á roknskapinum. Landskassin kann eisini geva skattalættar til borgar- arnar at brúka. • Løntakararnir, sum fara at leggja størri dent á lønar- vøkstur, fyri at fáa part av tí gagni, sum í løtuni fer til peningaútflutning. • Fyritøkurnar, sum kunnu troyta Landskassan eftir studningum av ymsum slag, so at vit fáa hildið nøkrum útflutningsvirk- semi gangandi við halli og brúkt tilfeingi inoptimalt. Ikki var hetta beinleiðis nakar spádómur, tí megin- parturin av tillagingini var longu farin í gongd. Heldur ikki er hetta nøkur genial observasjón, tí í veruleikanum er eingin annar møguleiki, tá avlopið á gjaldsjavnaroknskapinum er ein miljard um árið í 10 ár og nettoognin uttanlands veksur ár undan ári. Ongin bíðar eftir heimarøkt í Norðoyggjum Suðurstreymoy tørvar sambýli Støðan á heimarøkta- røkinum í Suður- streymoy er ikki góð. Tað staðfestir Anna Maria Oskarsson, økisleiðari. Tey hava nógvar tungar brúk- arar, sum liggja í heimunum og fáa ta røkt, sum tey áttu at fingið á stovni. Hetta ørkymlar bæði brúk- arar og starvsfólk. Og fleiri liggja og bíða, sum onga heimarøkt kunnu fáa, sum nú er HEIMARØKT Solby A. Eliasen solby@sosialurin.fo Eittans sambýli er í Suður- streymoyar heimarøktarøk- ið. Og har búgva níggju brúkarar. Tað eru níggju brúkarar av yvir 400 til- samans í øllum økinum. – Tað er so sanniliga ikki tí, at vit ikki hava brúk fyri sambýlum, at vit ikki hava fleiri, sigur Anna Maria Oskarsson. – Tað er tí, at vit eru full- komuliga afturúrsigld á hasum økinum, sigur hon. Nógvir brúkarar fáa stovns- hjálp í teirra egna heimi, men tað er ikki nøktandi, sambært økisleiðaranum í Suðurstreymoy. Brúkararnir verða ótryggir, og starvsfólkið gremur seg um, at tey ikki fáa gjørt teirra arbeiði til lítar og soleiðis, sum tey høvdu viljað tað, tí brúkar- ar, sum eiga at vera á stovni, liggja heima. Fyri fleiri brúkarar hevur tað somuleiðis nógv at siga, at fólk eru um tey allatíðina, og tað fremur ótryggleika, at tey ikki hava tað. – Tá tað er sagt, so skal tað beinanvegin leggjast afturat, at avvarðandi runt í býnum gera eitt megnarar- beiði saman við heima- røktini fyri brúkararnar, sigur Anna Maria. Hon rósar teimum av- varðandi fyri teirra tolsemi, tá tað kemur til heimarøkt og fyri allan innsatsin, sum tey gera sjálvi fyri teirra kæru. Veikt netverk Anna Maria Oskarsson sig- ur, at hon skilir væl tey av- varðandi, sum geva upp og ikki orka at stríðast fyri at fáa heimarøkt. – Tey eldru hava eitt veikari netverk aftan fyri seg enn til dømis tá tað kemur til barnaansing. Børnini hava jú ung for- eldur, sum hava orku til at stríðast, meðan børnini hjá fleiri av okkara brúkarum sjálvi eru farin um tey seksti. Hesi orka stutt sagt ikki at stríðast so nógv, so tað er onki at siga til, at tey geva upp, sigur hon. Viðvíkjandi lógaráseting um heimarøkt, sigur Anna Maria, at við verandi visita- tiónsskipan (tað er, tá tey fara út at meta um tørvin, blaðkv.), hevði tað verið sera óheppið við eini lógar- festing, tí tað mugu broyt- ingar til, um ein tørvur skal skjalprógvast. Heimahjálp og sjúkrarøkt Heimarøktarøkið í Suður- streymoy er umfatar ikki bara eldraøkið. Tey eru somuleiðis eisini um yngru fólk, sum ikki megna alt sjálvi av eini ella aðrari orsøk. Tvey sløg av heimahjálp eru. Persónlig hjálp og pratisk hjálp. Persónlig hjálp er til brúkaran sjálv- an, tað kann vera lata tey í, vaska teimum og so fram- vegis. Praktisk hjálp er reingerð í heiminum, inn- keyp og annað. Somuleiðis eru tað ikki bara heimarøktarar, sum ganga runt til brúkararnar. Tað gera sjúkrarøktarfrøð- ingar eisini. Og tí er tað gjørligt, at brúkarar fáa stovnshjálp í teirra heimi, hóast tann loysnin ikki kann sigast at vera nóg góð. Í Suðurstreymoy eru tríggir brúkarar, sum liggja á sjúkrahúsinum og bíða eftir heimarøkt. Ein er, sum júst er útskrivaður av sjúkrahús- inum, sum eisini tørvar heimarøkt. Síðani eru fýra onnur, sum ikki hava havt nakað tilknýti til sjúkrahús, sum eisini hava sagt frá. Afturat hesum eru 31 brúkarar, sum bíða eftir praktiskari hjálp. – Júst tá tað kemur til praktiska hjálp, hevði ein lógarfesting verið góð, sigur Anna Maria Oskars- son at enda. Hóast ongin liggur beinleiðis og bíðar eftir heimarøkt í Norðoyggjum, so er støðan sera spent á økinum, tí nógvir brúkarar eru. Men Elsba Lützen, økis- leiðari, heldur, at tey størru økini møguliga eru betur fyri, tí har ber til at flyta starvs- fólk millum bygdirnar HEIMARØKT Solby A. Eliasen solby@sosialurin.fo Klaksvík: Støðan á heimarøktarøk- inum í Norðoyggjum kann samanlíknast við støðuna í Vágunum á fleiri økjum. Men ikki tá tað kemur til veitan av heimahjálp. Tí í Norðoyggjum er tað ongin, sum hevur tørv á heima- røkt, sum ikki fær hana. Økið er um allar Norð- oyggjar, og hetta er ein fyri- munur, heldur Elsba. Hon sigur, at um tað ikki er so nógv at gera á til dømis Viðareiði, so sendir hon boð eftir heimarøktarum har og fær tær at koma til arbeiðis í Klaksvík ella onkra aðrastaðni í økinum, har tørvur er. – Tað hevur nógv við geografiina at gera. Nú veit eg ikki, hvussu tey arbeiða í hinum økjunum, men í Klaksvík er tað soleiðis, at tær arbeiða út í eitt allan dagin. Ongin skái er, sigur hon. Sum Elsba hevur skilt, so er tað soleiðis á onkrum av hinum økjunum í landin- um, at heimarøktararnir fara út í einar tveir tímar, síðani heim eina løtu og so útaftur. Tað er sum sagt ikki støðan í Norðoyggjum, tí hon fær flutt heimarøktir- nar millum bygdirnar. Og tað er ein stórur fyrimunur, heldur Elsba. Sambýlini kosta Eitt øki sum er at saman- líkna er, tá tað kemur til sambýlini, sum jú eru undir heimarøktini. Í Vágunum eru trý sam- býli, sum hýsa 24 brúkar- um. Í Norðoyggjum eru tvey sambýli, sum hýsa 26 brúkarum. Hesi sambýli kosta nærum helvtina av játtanini til heimarøktina í økinum og ger, at teir 130 brúkararnir, sum eru úti í báðum økjunum, fáa somu peningaupphædd sum ávíkavist 24 ella 26 aðrir, ið sita á sambýlum. Hetta er ein trupulleiki, sambært Elsbu Lützen. Hon heldur, at tað hevði kanska verið betur, um sambýlini fingu eina játtan fyri seg, tí sum hon vísir á, at tá sparingar skulu gerast, verður ikki lagt eftir stovn- unum. – Sambýlini fáa jú teirra pengar kortini, og tí verður spart úti í økinum, og tá merkja teir brúkararnir tað, sigur Elsba. Hon heldur, at so gerst talan um at undirgrava heimarøktina á hendan hátt. Umframt sambýli og heimarøktina so umsitur Elsba eisini Norðoya Røkt- arheim. Og tað er her, at dømi um serstaka játtan til stovn kemur fram. Røktar- heimið hevur sína egnu játtan, og er tað lættari at fáa alt at ganga upp við tí. Tí har er ein føst peninga- upphædd, sum er til taks, og hon er til Røktarheimið. Meðan á heimarøktar økin- um er tað ein upphædd, sum skal býtast millum brúkararnar úti í økinum og tey, sum eru á sambýlum. – Játtanin er tann sama hvørt ár, og vit skulu halda hana. Men samstundis koma nýggj sambýli, so tað kann verða so skjótt, at sambýlini fara upp um fimti prosent av játtanini, sigur Elsba Lützen, økis- leiðari í heimarøktini í Norðoyggjum. Anna Maria Oskarsson, økisleiðari fyri heimarøktini í Suðurstreymoy, sigur, at tørvurin á sambýlum í Suðurstreymoy er stórur Mynd: Jens K. Vang Elsba Lützen, økisleiðari í heimarøktini í Norðoyggjum, heldur, at størsti trupulleikin við játtanini av pengum til heimarøktina er, at hon verður verandi tann sama, meðan alt fleiri sambýli koma afturat Savnsmynd C M Y K 3 2