mikudagur 1. desember 2010síða 16

Mikudagur 1. desember 2010 · Nr. 166 16 Sosialurin Høgni Hoydal Kjak Ei dáni í, at fólk eru ørkymlað. Um støðuna og framtíðina hjá Eik og tí føroyska fíggjar­ marknaðinum sum heild. Tilvildarlig sjónarmið, kúvendingar og mótsigandi útmeldingar sleingjast út í fjøl­miðlarnar dagliga frá teim­ um, ið áttu at tikið ábyrgd fyri føroyska sam­felagn­­­um – nevniliga lands­stýri og løgting. Hóttanir og síðani royndir at sissa aftur, daga knapp­liga fram frá teimum, ið hava tann veru­liga av­ gerðar­rættin og valdið, og sum hava heilt aðrar skyldur og áhugamál enn at skapa stabilitet og avgera fram­­tíð­ina fyri føroy­ska fíggjar­­­markn­ aðin – nevniliga Finansi­el Stabilitet og teirra umboð. Hetta er í stuttum prísurin fyri ikki at vilja hava ávirkan, taka avgerðirnar og standa við ábyrgdina sjálv, men ístaðin at gykla føroyingum fyri, at okkara trygd og framtíð liggur í at lata onnur taka avgerðirnar fyri okkum – sum ikki hava ábyrgdina fyri avleiðingunum í Føroy­ um ella standa til svars móti føroyska fólkinum. So hvat er tað, sum er hent, seinastu vikurnar – og áðrenn tað? Politiskur avgerðar­ rættur um fíggjar­ marknaðin Tá altjóða fíggjarkreppan fór sum skógareldur um allan heim, tóku stjórnir í øllum londum beinanvegin ta støðu, at politiska skipanin – fólkaræðið – noyddist at taka fíggjarmarknaðin av ræði og seta hann undir umsiting við almennum stovnum, skipanum og pengum. Alt tosið um altjóðagerð og frælsi fyri privatan kapital, endaði nú við, at einstøku tjóðirnar og almenningurin sótu eftir við ábyrgdini og rokningini fyri sínar bankar. Ein ørgrynna av ymsum skipanum vórðu gjørdar, har statirnir fóru inn og bjargaðu og stýrdu sínum bankum og fíggjarmarknaði. Danmark gjørdi sínar skipanir, sum vórðu nevndar ”bankapakkar” (talan er um tríggjar ymsar ”pakkar” sum eru umfatandi lóggávur). Teir fevndu um óavmarkaða innskjótaratrygd í eitt tíðar­ skeið, lán til kjarnu­kapital í bankunum, veðhald fyri lánum, øktum heimildum til Fíggjareftirlitið o.a. Finansiel Stabilitet A/S Og so ikki minst at skipa eitt serligt partafelag, nevnt ”Finansiel Stabilitet”, ið skuldi taka allar avgerðir um at bjarga bankum ella at avrigga onkrar teirra. Allar avgerðir sjálvandi við góðkenning frá donsku stjórnini. Finansiel Stabilitet gjørdist við hesum mest avgerandi og valdsmiklasti leikari í danska fíggjarheiminum. Danska stjórnin tryggjaði sær, at bankarnir sjálvir rindaðu stórar upphæddir til skipanirnar, og at danski statskassin fær stórt avkast av lánum til bankarnar og fær yvirskotini av sølum. Og ikki minst, at danska stjórnin hevur alt innlit og avgerðarrætt um alt, sum gjørt verður á danska fíggjarmarknaðinum. Høvuðsendamálið við øllum hesum bankapakkum og skipanum var sjálvsagt at skapa stabilitet á tí danska fíggjarmarknaðinum og at tryggja, at danski statskassin fekk sínar pengar aftur við rentum og yvirskoti. Stabilitetur skaptur í danska fíggjarheiminum Og tað hevur riggað væl fyri tann samlaða danska fíggjar­ marknaðin. Tann bankin, ið hevði størstu trupul­­­leik­arnar og hevði sett seg í mestan váða, var uttan iva Den Danske Bank, og tí vóru skip­ an­irnar gjørdar so­leiðis, at hann sjálvsagt undir ongum umstøðum mátti fara ella partaeigaranir missa sínar pengar. Hugsið bert, hvørjar avleiðingar tað hevði havt fyri A.P. Møller og danskar íleggj­arar og fyri­tøk­­ur sum heild, um ein av størstu bank­ unum í Dan­mark fór og øll mistu sínar pengar. Tó kundu summir av teim­ um smærru donsku bank­un­ um avriggast og takast undir Finansiel Stabili­tet, og síðani kundu bestu bitar­nir seljast víðari til teir størru. Og tað hevur verið gjørt við eitt nú EBH-bank og Fionia Bank. Í teimum førunum hevur tað sjálvandi verið mett, at hetta kann skapa betri stabilitet á danska markn­aði­ num og kann enntá styrkja teir bankar, sum eftir eru. Kundarnir hava so bara kunnað flutt við og umskipað síni viðurskifti. Ongin ivi er um, at tað eisini verður mett sum ein fyrimunur at fáa ruddað eitt sindur upp í tí, sum verður nevnt ”undirskóginum av smærri peningastovnum”, og ikki minst har íslendskur kapital­ur ella onnur óynskt áhugamál hava verið inni, sum álitið er ser lítið til í Dan­ mark (hetta er helst komið Eik aftur um brekkur). Men sjálvsagt hevði tað ongantíð komið uppá tal, at sett helvtini av tí danska fíggjarheiminum – altso tildømis bæði Den Danske Bank og Nordea – krøv, har teir bankarnir, kundarnir og parteigararnir komu í nakran vanda. Tað hevði verið ein óhugsandi hending, og beint ímóti endamálinum at skapa fíggjarligt støðufesti í Danmark – og tað hevði sjálv­ sagt havt djúptøknar sam­ felagsbúskaparligar avleið­ ingar í Danmark og hevði skapt sjokk fyri bæði vinnu­ lív og vanlig húsarhald. Sostatt kunnu tær av­ gerðir, ið eru sera skilagóðar fyri samlaða danska banka­ marknaðin, hava heilt aðrar avleiðingar á føroyska markn­ aðinum. Okkara bankar eru bert smáir bankar í samlaða kervinum, men altavgerandi hjá okkum. Bankapakkarnir og Føroyar Meðan hesar sterku politisku skipanir vórðu riggaðar til og danska stjórnin legði ætlanir og atgerðir fram, sum vórðu samráddar millum politisku flokkarnar í Danmark, gjørdi landsstýrið í Føroyum onki. Teir løgdu ístaðin bert – alt ov seint og við bert fáa daga freist – teir donsku banka­ pakkarnar fram óbroyttar og uttan viðgerð í Føroyum. Her var ongin ætlan ella greining av avleiðingum, áhugamálum og tørvi hjá føroyska fíggjar­ marknaðinum og føroyska samfelagnum. Ístaðin vórðu banka­pakk­ arnir bert brúktir parta­ politiskt av serliga løgmanni og fíggjarmálaráðharranum til at siga: ”Nei, hygg hvussu óført tað er, at vit leggja ábyrgdina frá okkum. Nú bjargar eitt annað land og aðrir myndugleikar okkum, og vit sleppa frá at gera nakað. Nú er alt trygt og gott, og tí skulu tit atkvøða fyri okkum næstuferð!” Tjóðveldið og hinir andstøðuflokkarnir fingu skomm og skitin orð, tá vit longu í oktober 2008 og síðani aftur í januar 2009, løgdu broyt­ingaruppskot fram á løgtingi til hesar banka­­pakkar, har vit skutu upp: • at føroyski fíggjar­ marknaðurin skuldi viðgerast sum ein serstakur fíggjar­ marknaður og ikki sum ein litil partur av tí danska: • at landsstýrið og før­oy­ skir myndugleikar skuldu hava fult innlit, taka ábyrgd fyri og hava avgerða­rætt um allar avgerðir við­víkj­ andi føroyska fíggjar­ marknaðinum; • at føroyingar skuldu hava umboð í nevndina fyri Finansiel Stabilitet, tá av­gerðir vórðu tiknar við­ víkjandi føroyskum peninga­ stovnum; • og at landsstýrið skuldi beinanveg taka upp sam­ ráðingar við donsku stjórnina um hvussu ávirkan, avgerðir, ábyrgd og fíggjarligar skyldur kundu avtalast millum Føroyar og Danmark í eini slíkari skipan. Eisini vóru umboð fyri Tjóðveldi og hinar and­ støðu­flokkarnar á fundi við landsstýri um hetta mál, og tað endaði við at løg­maður skrivaði bræv til donsku stjórnina um, at lands­stýrið vildi vera við í samráðingunum, tá banka­ pakki 3 varð samráddur millum donsku politisku flokk­ar­nar. Men hetta varð noktað, og løgmaður segði seg verða sera væl nøgdan við svarið (!). Krøvini og freistirnar til Eik í september Við ongum innliti, avgerð ella ávirkan, fekk landsstýrið so boðini um krøvini frá Fíggjareftirlitinum til Eik seinasta vikuskifti í september. Almenningurin fekk boðini mánamorgun. Endaligu krøvini um nýggjan kapital komu týsmorgun. Freist varð sett til hóskvøld at finna nýggja kapital – og Finansiel Stabilitet spældi ein virknan lut í øllum málinum og skeyt upp ta loysn at skilja danska Eik- bankan frá tí føroyska. Mikukvøld komu boð um, at tann loysnin, sum Finansiel Stabilitet sjálvt hevði skotið upp, varð ólóglig sambært teimum sjálvum. Og hóskvøld tók Finansiel Stabilietet sjálvt ræði á báðum Eik-bankunum. 9000 føroyskir parteigarar mistu sínar pengar – og búskap­arligu avleiðingarnar, álitis­avleiðingarnar og avleið­ ingarnar fyri sjálvs­álitið – kunnu enn ikki gerast upp. Hetta var fyrsta sjokk- terapi við lít. Slíkar avgerðir høvdu sjálv­andi ongantíð verið tikn­ ar fyri danska samfelagið og fíggjar­marknaðin, men sam­ bært lóg­gávuni og upp­gávun­ um hjá Fíggjar­­eftir­liti­n­­um og Finansiel Stabilitet, so er full heim­ild at gera júst so. Ongin politisk atgerð í landsstýrinum Tjóðveldi var á fundi við landsstýrið sunnukvøld og mælti beinanvegin til, at landsstýrið tók samráðingar upp við donsku stjórnina við tí endamáli, at taka politiska ábyrgd og hava ávirkan og avgerðarrætt um, tey stig sum nú vórðu tikin, og tey boð, ið vórðu givin til almenningin. Fyrst og fremst mátti tíðarfreistin útsetast. (Nevnast kann, at ein lítil banki sum Amagerbanken í Danmark, hevur nú áttandi mánaði havt tíðarfreist til at finna nýggjan kapital). Vit gjørdu vart við, at vit ongantíð áttu at góðtaka revolvarapolitikkin, men at her skuldi samráðast politiskt á hægsta stigi um fram­tíðina og atgerðirnar viðvíkjandi Eik. Hetta sama boðaðu vit øllum landsstýrinum skriv­ liga frá í brævi, áðrenn Vit skulu sjálv taka avgerðirnar um framtíðina hjá Eik Hóast óteljandi uppskot og áheitanir, hevur landsstýrið blakað allan politiskan avgerðarrætt og ábyrgd frá sær fyri støðuni hjá Eik og tí føroyska fíggjargeiranum. Ístaðin letur landsstýrið seg brúka sum finna í talvinum hjá øðrum áhugamálum. Nú má onkur klokka ringja og ruðuleikin steðgast