fríggjadagur 18. februar 2011síða 52

nr. 21 · 18. februar 2011 20 VIKUSKIFTI Tann 4. mars í ár eru liðin 150 ár, síðan Abraham Lincoln varð svorin í eið sum forseti í USA. Hann var forseti til 14. apríl í 1865, tá hann varð skotin í einum sjónleikarahúsi. Lincoln var ímóti trælahaldinum í suðurstatunum, og tá hann hevði vunnið forsetavalið í 1860, loystu fleiri suðurstatir frá restini av USA, og borgarakríggj brast á. Norðurstatirnir vunnu blóðuga kríggið, og Lincoln fekk æruna av at hava savnað USA í landsins svárastu royndarstund Bjargaði Amerika og bøtti við lívinum Søga Uni Arge ua@sosialurin.fo  Tosa amerikanarar um stórar forsetar, nevna teir ofta George Washington, ið var fyrsti forsetin í USA, Franklin D. Roosevelt, sum stýrdi USA gjøgnum stóru búskaparkreppuna í 1930'unum, og so Abraham Lincoln, ið var forseti frá 1861 til 1865. Mong meta Lincoln sum tann mætasta forsetan av øllum, tí tann avbjóðing, hann hevði í síni for­seta­tíð, kundi ikki samanberast við avbjóð­ingarnar hjá nøkrum øðrum forseta. USA syndraðist í 1861 í tvey sam­veldisríkir, United States of America og Confederate States of America, og leingi var líkt til, at sundurbýtingin fór at ger­ast varandi. Miðdepil í stríðnum millum norður og suður vóru mongu trælirnir í suður­ statunum, ið upprunaliga vóru komnir úr Afrika. Suðurstatirnir hildu seg hava fullan rætt til at hava trælir, og reto­ rikk­urin um teir var so rasistiskur, at í dag høvdu fólk gapað av undran um so niðrandi útsagnir. Sonevndir hug­ sjónar­menn søgdu, at svørt fólk vóru undir­menn­iskju, og at hetta kundi ávísast lívfrøðiliga. Suðurstatsfólk ivaðust heldur ikki í, at trælirnir ætlaðu at gera upp­reistur, loypa á viðkvæmar hvítar kvinnur og taka breyðið úr munn­inum á hvíta fólkinum. Í 1860 vóru fýra milliónir afro­ ameri­kanarar í suðurstatunum, og 3,8 milliónir vóru trælir. Tey hvítu vóru átta milliónir í tali. Í norðurstatunum búðu 18 milliónir fólk, harav bara 250.000 vóru afro­amerikanarar. Spurn­ ing­urin um trælahald hevði leingi verið eitt stríðsmál í landinum. George Washington hevði trælir sum so mong, men segði longu í 1770'unum, at træla­ haldið skuldi verið avtikið. Hann segði hetta bara ikki so hart, tí hann vildi ikki syndra tjóðina, sum í 1776 hevði tikið loysing frá Onglandi. Í 1820'unum tók trælahaldið so rættiliga dik á seg. Afro­amerikanarar vórðu hildnir at vera sorg­leys børn, sum ikki kundu ráða sær sjálv­um, og tí dugdu teir ikki annað enn at vera trælir, hildu mong.   Loysa frá USA Abraham Lincoln, ið varð føddur í eini træsmáttu í 1809 í Kentucky, var ímóti trælahaldi. Undir einum valdysti í 1858 høvdu suðurstatsfólk ført fram, at trælirnir í roynd og veru vildu vera trælir, so teir kundu hava arbeiði og fáa ein góðan aldurdóm hjá teimum hvítu. Lincoln svaraði tá turrisliga, at hann hevði ongantíð hoyrt um ein træl, ið var vorðin trælur av fríum vilja fyri at fáa fyri­munir av ófrælsi. Munur var á, hvussu trælirnir vórðu viðfarnir. Summ­ir vórðu viðfarnir sámiliga. Men nógvir vórðu pískaðir, búðu í vána­lig­ um smáttum og fingu ringan mat og gjørdust tí ofta sjúkir. Á sumri í 1860 útnevndu republikanararnir á floksfundi í Chicago Abraham Lincoln sum teirra for­seta­valevni. Hann varð valdur sum semju­loysn millum tveir aðrar. Í suður­ statunum vistu fólk lítið og onki um sjálvlærda sakføraran úr Kentucky. Hetta gav mótstøðumonnum hansara høvi til at uppfinna alskyns ósannar ræðu­søgur um, hvat hann veruliga ætlaði, um hann gjørdist forseti. Lincoln fór at sleppa øllum trælum leys­um í stundini, varð sagt. Hetta vildu suður­stat­ir­nir ikki, og tá Lincoln hevði vunn­ið forseta­valið, gjørdu fleiri statir har suð­uri ikki mætari enn at taka loys­ing frá USA. Teir fyrstu statirnir, ið loystu, vóru South Carolina, Mississippi, Alabama, Georgia, Florida, Lousiana og Texas. Teir stovnaðu í februar 1861 samveldið Confederate States of America, CSA. Síðan komu eisini Arkansas, North Carolina, Tennessee og Virginia uppí. Nýggja samveldið fekk sær egnan forseta, Jefferson Davis, og fór eisini undir at skipa sær egnan her. Hvørki sunnan­fyri ella norðanfyri ímyndaði nakar sær kortini, at kríggj skuldi bresta á, og suðurstatirnir vóru full­vísir í, at norður­statirnir fyrsta dagin fóru at viður­kenna sjálvstøðuna hjá CSA. Men teir fóru skeivir, og teir undir­ mettu fullkomiliga viljastyrkina hjá Abraham Lincoln, ið var vanur at stríð­ ast hart fyri síni søk. Norðurstatirnir hildu í fyrstani, at suðurstatirnir bara lótu sum um, at teir loystu, so teir kundu sleppa at hava sínar trælir í friði. Teir høvdu fyrr hótt við at fara úr USA. Men ein mánað eftir, at Lincoln hevði tikið við for­setasessinum, í apríl 1861, fóru suðurstatsmenn at skjóta eftir Fort Sumter hjá samveldisherinum, og Lincoln kunngjørdi, at uppreistur var í land­inum. Hann sendi boð eftir 75.000 monn­um at basa ófriðinum, og fleiri bar­dagar brustu á.   Røðan í Gettysburg Erling Bjøl skrivar í bókini »USA's historie,« at tað var lagnunnar spei­ semi, at teir bestu herovastirnir í kríg­ num bardust við suðurstatunum fyri eini skitnari sak, meðan Abraham Lincoln, ið vildi avtaka trælahaldið og savna USA, mátti finna seg í, at flestu her­ovastarnir hjá norðurstatunum vóru full­komiliga ódugnaligir. Hvørja ferð teir ikki loystu sína uppgávu á nøkt­ andi hátt, sendi Lincoln teir til hús, og ikki fyrr enn hann gav Ulysses S. Grant ábyrgdina av herinum hjá norður­stat­ unum í 1864, kom skil í. Í fleiri bar­ døgum stríddist hann við besta her­ov­ astan hjá suðurstatunum, Robert E. Lee, sum hann at enda vann á. Ein tann kendasti bardagin í ameri­ kanska borgarakrígnum var bardagin við Gettysburg á sumri í 1863, har norður­statirnir vunnu. Hesin bardagin verður ofta mettur at vera bardagin, ið vendi krígnum til fyrimunar fyri norður­stat­irnar. Tilsamans 46.000 mans fullu í bar­daganum. Líkini í Keldur: USA's historie, Erling Bjøl, Wikipedia o.a.