týsdagur 20. januar 2004síða 11

20 Nr. 12 - 20. januar 2004 Nr. 12 - 20. januar 2004 21 Tóm pláss í Norður- landahúsinum vístu, at veljarin í øllum førum valdi at vraka konseptið hjá kring- vørpunum. Tey flestu høvdu longu bestemmað seg og vóru komin at síggja politiska glíming, ikki bólkaarbeiði Kári á Rógvi Tey flestu hava longu væl áðrenn valið gjørt av við seg sjálvan, hvussu kross- urin skal setast. Hjá summ- um liggur tað fast val eftir val. Ein søgan er um eini hjún í Norðadali í tíðini, tá færri valstøð vóru, og flokkarnir bert vóru tveir í tali. Hjúnini máttu ganga um fjøll at atkvøða; men komin niðaná settu tey seg at práta um valið. Hvørt hevði sína støðu, annað valdi samband og hitt sjálv- stýri. Tá samdust tey um heldur at fara heim aftur, tí tey hóast alt bara útlíknaðu hvørt annað. Onnur harafturímóti kunnu flyta úr einum flokki í annan, ella frá valevni til valevna. Á hvørjum vali eru eisini nakrir nýggir veljarar, sum fyri fyrstu ferð kunna seta sín kross. Valstríðið skal so flyta marginalarnar og fáa tey flokstrúgva at fara á val, heldur enn at sita heima. Stríðið upp undir val Tað gamla var, at øll val- skeið vóru líka long. Tingfólk vistu, at tey høvdu frið í fýra ár at gera sítt besta. Toluliga langsiktaðar loysnir vóru møguligar, tí tað ópopulera varð helst gloymt og úrslitini stóðu vónandi eftir og talaðu fyri seg. Hetta var fyri tað mesta skipanin frá tí løg- tingið varð endurreist í 1852 til yngra stýrisskipan- arlógin kom í gildi gott 140 ár seinni. Undantøk vóru t.d. undir krígnum og tá ACE samgongan slitnaði í 1980. Nú hava klók høvd givið løgmanni rætt at skriva út val í ótið, tí hetta skal vera alneyðugt fyri valdsbýtið (skil, hvør ið vil) og báðir løgmenninir eftir nýggju skipanini hava brúk henda møguleikan. Stríðið á hesum sinni gjørdist tí nakað stutt. Tómir flokskassar og jóla- friðurin gjørdu sítt til, at valstríðið ongantíð gjørdist tað, tað plagdi. Meðan uttanlandsskuld, búskapar- gongd, rískisstøða ella vælferðarskipanir fyrr hava verið valtema, so var trup- ult at hóma nakað tema til hetta valið. Samkynd Og tó, nøkur evni vóru serliga frammi. Yndisevnið hjá miðlafólkum vóru tey samkyndu. Í stuttum sagt er hetta eitt politiskt og moralskt di- lemma. Øðrumegin vilja siðbundnir føroyingar ikki hava onnur sløg av samlívi at kappast við hjúnarlagið um almenna viðurkenning. Hinumegin vilja tey kultur- radikalu júst hava sam- kynda lívsformin alment viðurkendan. Kjakið um skrásetta parlagið og rættartrygd er fyri tað mesta ein flýggjan frá politikki. Sera nógv er at gera, tá ræður um rættartrygd, arv, pensjón, foreldramyndug- leika og annað, tá talan er um annað samlív enn hjúnalagið, herundir serliga ógift samlív millum mann og kvinnu, men eisini viðvíkjandi børnum hjá foreldrum, ið ikki eru saman, og øðrum við. Men ongin hevur alment raðfest eina almenna endurskoðan av øllum hesum, heldur ikki journalistarnir. Í staðin velja miðlafólk at tráðspyrja um tey sam- kyndu. Onkur floksformað- ur varð stórt sæð ikki spurdur um annað enn tey samkyndu. Umaftur og umaftur fingu vit staðfest, at hetta fyrst og fremst er ein spurningur fyri einstaka tingmannin og fyri almenna samfelagskjakið, hetta er ikki nakað upplagt floks- mál. Sum evni í valsend- ingum var hetta toygt og tannlað alt ov nógv, helst til skaða fyri royndirnar at bøta um rættarstøðuna samkyndum eins og øðrum. Skattir og stuðul Skattur og studningur vóru nógv frammi. Her hevði tað ligið væl fyri at kanna eitt sindur nærri, hvørjar av- leiðingarnar eru av ymsum politikki. Summi vilja vera við, at lægri skattur merkir størri ferð á búskapinum og har- við meiri framleiðsla og vælferð. Hetta er helst so - í øllum førum viðhvørt. Men skattur er ikki bara skattur. Vit hava alt frá inntøku- skatti og MVG, til toll og punktgjøld, til nevtoll sum útvarps- og sjónvarpsgjald, til arbeiðsmarknaðargjøld sum ALS og samhaldsfasta. Búskaparfrøðingar vita helst at siga nakað um, hvørjar av hesum skattum tað loysir seg best at lækka, tá ræður um at fáa ferð á búskaparhjólið. Týðandi spurningur er, tá vit hugsa um vallyftini: hvat gera fólk, um inntøkuskatturin lækkar? Summi vilja vera við, at tey fara at arbeiða meira í gleðini um at fáa meiri í sín part. Onnur halda, at fólk tvørturímóti heldur arbeiða minni, tí tey fyrr hava fingið nóg mikið til seg og síni. Annar spurn- ingur er, hvat ger størri mun, lægri botnfrádráttur, lægri marginalskattur ella kanska hægri mark fyri toppskatti? Her hevði verið óført við nøkrum gløggum eygleiðingum frá frøðing- um. Stuðulin til fiskivinnuna varð í síni tíð lækkaður, og fiskivinnan tykist hava lag- að seg til vanligar búskap- arlógir síðani. Nærum full semja er um, at rakstar- studningur er av tí ónda. Alíkavæl hoyra vit graml um stuðul til rækjur og mjólk. Tað er løgið, at vit ikki grundað á royndirnar við fiskivinnuni annars kunnu meta um, hvørt rækjuvinnan bert skal ígjøgnum eina tillaging nú, sum tingmenn í síni tíð útsettu við teimum nógv umrøddu lánsumlegging- unum, ella vandi veruliga er fyri at missa søgulig rættindi, tøki og kunnleika fyri borð. Viðvíkjandi mjólkini er sera vist, at varð stuðulin tikin av í einum, høvdu teir ódugnaligu givist; teir dugnaligu bønd- urnir høvdu tá framleitt somikið meira, at teir høvdu fingið betri úrslit - eisini við lægri prísi. Tað er spell, at vit ikki hava ráð til granskarar, miðlar, viðmerkjarar og politiskar floksskrivstovur, sum kunnu koma nærri at tølunum, hvat hesum evn- um viðvíkur. Gras, glas og fjas Føroyingar eru ótrúðliga áhugaðir í politikki. Síðsta val fóru omanfyri 90% á val. Hetta er snøgt sagt fantastiskt, tá vit hugsa um, hvussu mong eru í ørviti, Á valfundi burturstødd, sjúk, óinte- resserað í politikki - ella bara í iva. Fyri ein part er tað undirhaldið í politikkinum, sum hevur gjørt, at nærum øll fara á val. Stemningurin er har, tá tað er val í Føroyum. Eg havi sjálvur upplivað val í fleiri øðrum londum, og tað er ikki tað sama. Føroyingar sita við sjónvarpið og útvarpið sum um landsdystur var. Familj- ur savnast, gestir boðnir á gátt, matur sum til høgtíð. Allastaðni um landið var fyrr orðaskifti upp undir val. Almennir fundir, har eisini veljarin fekk orðið. Teir stóru ferðaðust til øll valstøðini, tey lokalu royndu at standa teimum kurl. Fyri tey mest ivrigu var orðaskiftið í Norðurlanda- húsinum hæddarpunktið. Tey flestu høvdu tikið støðu, tá komið var so langt út. Í øllum førum vóru tey fægstu í salinum til at um- venda. Hesi komu ofta meira at heppa og klappa enn akkurát at lurta. Vit kundu vænta okkum fýra-fimm brandrøður frá hvørjum flokki, og rómurin var øgiligur. Tá Juul Jacob- sen helt at fiskifrøðingar ikki kendu annan murt enn sín egna, tá Pauli Ellefsen legði Finnboga Ísakson undir at hava tikið tjóð- veldið aftanífrá, og tá Alti Dam doyvdi viljamenn við síni buldrandi bassrødd, var tað ongin kabarett og ongin landsdystur, sum hevði størri undirhaldsvirði. Fimm vóru evnini Kringvørpini vildu tað øðr- vísi á hesum sinni. Hetta vóru røttu evnini, men tíverri til skeiva tíð. Tey fimm evnini vóru so breið, at tey fevndu um stórt sæð allar politiskar spurningar. Vit fingu aftur fimm røður frá hvørjum flokki, men harafturat fimm formans- umfør. Eg havi aldrin vita, at fólk fóru úr aftur salinum undir orðaskiftinum í Norðurlandahúsinum. Kanska onkur var sprongd- ur og skuldi út um á wc, men ikki var so, at alt at durðum stormaði. Eftir hálvt fjórða umfar orkaði eg ikki longur. Sveittur og keddur fór eg útum at lurta, og haðani oman til vermóðir at fáa mær drekkamunn. Tá eg fór úr salinum vóru tíggju tóm pláss aftanfyri meg og trý frammanfyri. Tað var sum á Orminum Langa: har tók fólk at tynnast. Hugskotið var í sjálvum sær gott. Lat okkum kjakast um tey týðandi almennu evnini, tjóðskaparstøðu, vælferð, skúla, samskifti, og vinnu. Hetta hevði tó verið betur egnað í byrj- anini av valstríðnum, tá enn var møguligt at seta onkran politiskan stampin, enn móti endanum, tá meira ráddi um at gogga tær síðstu stemmurnar, ið vóru komnar at borði. Var tað ikki fyri tveimum herligum og erligum, men tíverri politiskt berligum valevnum, var lítið lív í. Eitt tyktist tó prógvað. Útvarpið og sjónvarpið kundu saktans lagt saman. Tað ber væl til bæði at framleiða útvarp og sjón- varp og innanhýsis óheftar sendingar undir einum taki. Hevði fundurin ikki verið so keðiligur, hevði eg ikki havt stundir at hugsa nærri um tað. Set kross Hetta valið kom eitt sindur óvart á tey flestu. Vónandi fara vit at taka av aftur henda ósið við vali í ótíð, og vónandi fara vit at hava betri ráð til miðlar og granskarar í framtíðini. Vónandi verður eisini poli- tikkur meiri undirhaldandi í framtíðini. Men, framtíðin kemur ikki av sær sjálvari. Farið tí øll á val og prógvið enn einferð, at vit føroyingar eru verðinsmeistarar í demokratii. Setið tykkum síðani væl til rættis, bjóði ommuni og grannanum til náttura og setið okkurt gott á borðið. Gott val! Tað var Johan í Kollafirði, sum stóð fyri undirhaldinum í Norðurlandahúsinum Mynd: Jens Kristian Vang Orðaskiftið í Norðurlanda- húsinum var sera tamt. Fyrr, tá ið Juul Jacobsen, Pauli Ellefsen og Atli Dam vóru á tingi, sat ein altíð spentur og bíðaði eftir einari brandrøðu frá teimum Mynd: Jens Kristian Vang C M Y K 21 20