fríggjadagur 29. apríl 2011síða 17

17 Fríggjadagur 29. apríl 2011 · Nr. 49 Sosialurin Apotek verða rakt av pensjóns­ nýskipan Føroyar hava eitt væl­virk­ andi apoteksverk, sum tryggjar øllum føroy­ing­ um lætta atgongd til heili­ vág. Á apotekinum arbeiða farmakonomar og farma­ ceutar, og báðir fakbólkar hava eina góða útbúgving innan heilivág. Talan er um væl egnaða arbeiðskraft, ið tryggjar góða ráðgeving og atgongd til rættan heilivág. Tíverri verða farma­ko­ nomarnir raktir av upp­skot­ inum um pensjónsnýskipan. Pensjónstreytirnar versna, og hetta kann hava við sær ov fáar arbeiðandi farma­ konomar, tí at færri danskir farmakonomar vilja taka vikarstarv í Føroyum, tá ið teir verða noyddir í ein føroyskan pensjónsgrunn. Farmakonomarnir hava verið framskygdir og hava leingi spart upp til pensjón. Í dag er uppsparingin í Pensionskassen for Farma­ konomer, sum er ein væl rikin lítil pensjónsgrunnur við serkunnleika fyri um­ støðum og tørvum hjá farma­konomum. Ár eftir ár hevur pensjónsgrunnurin givið gott avkast og góð tryggingarviðurskifti í sam­band við óarbeiðsføri og sjúku. Hetta skap­ar tryggleika hjá farma­ko­ nomum – og fíggjarligt yvir­skot í gamalsaldrinum. Um farmakonomar nú skulu noyðast í eina før­ oyska pensjónsskipan, verða pensjónstreytirnar verri. Í dag arbeiða 71 farmako­nomar í Føroyum, og tað er sjálvandi ikki nóg mikið til ein sjálvstøðugan pensiónsgrunn. Tey noyð­ ast tí at velja ein pensións­ grunn, sum ikki beinleiðis er rættaður at arbeiðslívinum hjá teimum handan diskin á apotekinum. Ein onnur avleiðing er, at pensjónsnýskipanin kann hava við sær trot á farmako­ nomum í Føroyum. Mong størv eru í dag mannað av donskum farmakonomum, sum hava hug og vilja til at arbeiða eitt longri ella styttri tíðarskeið í Før­oy­ um. Hetta er gott og neyð­ ugt, tí at tað eru ikki nóg nógvir føroyskir farmako- nomar til at nøkta tørvin á arbeiðsmegi. At verða noyddir í ein før­oyskan pensjónsgrunn fer ikki at betra um hugin hjá donskum farma­ko­ nom­um ella føroyskum farma­konomum búsitandi í Danmark at taka tíðarav­ markað størv í Føroyum. Tað kann kosta teimum nógv í umsitingaravgjøldum at flyta runt við síni pen­ sjónsuppsparing, og tað er eisini dýrt at hava tvær pensjónsuppsparingar. Úrslitið av uppskotinum til pensjónsnýskipan hevur tí ikki einans verri treytir fyri farmakonomar í Føroy­ um. Tað kann eisini merkja verri treytir fyri brúkarar av heilivági. Susanne Engstrøm Forkvinna í Farmakonom­ foreningen Vel meg – so sleppur tú undan MVG Nú eru samkomur pilkaðar úr MVG-lógini. Tað næsta má vera arbeiði. Og instru­ment. Og frukt. Og fiskur. Og timb­ ur. Og fløgur. Peng­arnar finna vit nokk. Onku­staðni. - Bara ikki millum mín­ar velj­arar! Tú unnir ikki mentanar­lívin­ um ein lynna! Tú kvalir ítróttin í skatti! Tú unnir ikki samkomum somu kor sum ítróttinum! Ákærurnar hava verið nógv­ar síðani eg – saman við fýra øðrum – týsdagin stemm­ aði ímóti at seta eitt nýtt undan­tak inn í MVG-lóg­ina. Undan­takið ger, at tá íløgur fyri meira enn eina millión verða gjørdar í “ikki-vinnu­ ligt, almanna­gagnligt frítíðar­ virk­semi”, kann MVG’ið verða endur­goldið. Upprunaliga var bara talan um ítróttarfeløg – men orð­ ingin “almannagagnligt virk­ semi” ger, at undantakið eisini fevnir um t.d. sam­kom­ur. Tað er eisini ein tíðar­ av­marking á: Arbeiðið skal vera byrjað eftir 1. januar 2010, og seinasta freist at fáa eina umsókn góðkenda, er 31. desemb­er 2012. Rópa bara nóg hart Øll uttan fimm malsjønsk og illviljað tingfólk stemmaðu fyri. Og tað var ikki so løgið. Tey, sum fara at brúka húsini, ið við hesum kunnu byggjast MVG-frítt, eru jú ógvuliga mong. Sum politikari er tað er stuttligt at kunna siga við hesi fólk, at mann hevur tryggjað teimum serlig rætt­indi. Men hóast tað er populert at gera slík undantøk, so er tað skeivt. Tí her eru ongar reglur. Tað eru altíð tey, sum rópa harðast, ið fáa mest. Fyri ikki at tala um tey, sum eru beinleiðis umboðað á tingi. Javnseting Tvey orð gingu aftur í við­ gerðini av hesum málinum: “Rímiligheit” og “javnseting”. Er tað ikki rímiligt, at tey, sum sjálvboðið stríðast við at fáa t.d. eina ítróttarhøll upp at standa, sleppa unda at rinda MVG? Jú! Sjálvsagt er tað rími­ ligt. Er tað so ikki eisini rímiligt at annað frítíðarvirksemi – t.d. samkomur – verður javn­sett við ítróttin? Jú jú. Sjálvsagt kann argu­ menterast fyri, at henda javn­ seting er er rímilig. Trupulleikin er, at hetta er skrúvan uttan enda. Tað eru mong onnur, sum eiga at verða javnsett við tey, sum nú sleppa undan MVG. Hvat við teimum, sum bygdu áðrenn 2010? Áttu tey ikki at sloppið undan? Og hví skulu tey, sum fara undir sítt prosjekt í januar 2013 ikki javnsetast við tey, sum byrja í desember 2012? Er tað ikki órímiligt? Bøkur og fløgur Tá MVG lógin kom í síni tíð, var bara eittans undantak: Bøkur. Undantakið kom eftir at Jens Pauli Heinesen á for­ síðuni á Sosialinum boð­aði frá, at sluppu bøkur ikki undan, fekk føroysk bóka­út­gáva mønu­stingin. Hann heitti tí staði­liga á politik­ar­arnar um at gera eitt unda­n­tak. Blaðið kom á gøtuna beint áðrenn lógin varð samtykt. Eg minnist tað, tí eg gjørdi sjálvur bæði samrøðuna og for­síðuna. Meirilutin av tinginum helt, at áheitin frá JP Heine­sen var rímilig, og eftirlíkaði henni. Og sjálvandi var tað eisini heilt rímiligt. Men hvat við teimum, sum ikki stóðu á forsíðuni tann dagin? Er tað t.d. rímiligt at tey, sum geva út fløgur, skulu rinda MVG, meðan tey, sum geva út bøkur sleppa und­an? Hesi kappast øll á sama marknaði um somu kundar – ofta tær síðstu vikurnar fyri jól. Tónleikarin verður fyrst tvingaður at krevja inn skatt fyri tað almenna (MVG). Síðani skal hann rinda handli­ num sín part. Og so skal hann rinda persónsskatt av tí, sum kanska loypir av. Rithøvundurin sleppur und­an MVG’num. Er tað rímiligt? Nei, sjálvsagt ikki. Og eisini her hava vit skrúvuna uttan enda: Tað rætta var, at fløgur blivu javnsettar við bøkur. Og síðani skuldu DVD’ir verið javnsettar við bøkur og fløgur. Men er tað rímiligt at tey, sum framføra live rinda MVG, meðan tey, sum gera fløgur sleppa undan? Nei! Sjálvsagt skuldu kon­ sertir og sjónleikir eisini slopp­ ið undan! Og hvussu við instru­ment­ um? Og ferðing? Og út­reiðslum til pallar og bún­ar? Hevði tað einasta rími­liga ikki verið, at alt mentanarvirksemi varð javn­sett við bókaútgávu? Matur 2011 er lýst at vera kostár. Og vit hava longu hoyrt eitt ynski endurtikið upp í saman: Frukt og grønmeti skal sleppa undan MVG! Eiga fólk ikki at sleppa und­ an at rinda skatt, tá tey keypa børnunum sunnan mat? Sjálvsagt! Men fiskur er eisini sunn­ur. Skulu vit ikki javnseta fisk og grønmeti? Og hvat við grovum breyði? Skal tað ikki javnsetast við fisk? Og jogurt? Soltið kjøt? Havra­grín? Áttu vit ikki at javnsett allan sunnan mat við frukt? Er tað ikki rímiligt? Sjálvsagt! Arbeiði Tey, sum selja vørur og tæn­ astur, gera búskapin størri og sterkari. Men øll vita um virki, sum hava snarað lykil­ in um, hóast tey klára seg á sjálvum marknaðinum. Tað eru skattur og avgjøld, sum kvala virksemið. Er tað rímiligt at vit tvinga hesi fólk at leggja MVG om­an á sínar rokningar, og so­leið­is krevja skatt inn fyri lands­ kassan? Sjálvsagt ikki! Eitt MVG-undantak er snýr seg um lønir til bygg­ing og umvæling av privat­húsum. Átti tað ikki at verið víðk­ að? Áttu ikki øll, sum keypa og selja tænastur, at sloppið undan MVG? Hevði tað ikki verið gott fyri virksemi í land­ inum? Sjálvsagt! Pilka nøkur úr Er tað yvirhøvur “rímiligt” at geva nøkrum undantak, með­ an onnur ikki fáa? Áttu ikki øll at verið “javn­ sett” við t.d. ítróttarfeløg, sam­ komur og rithøvundar? Er tað rímiligt at nakar skal rinda MVG yvirhøvur? Nei. Eingin skattur er rími­ ligur sæð úr sjónar­horn­inum hjá tí, sum noyðist at rinda hann. Men tað er altso skatta­ skip­anin, sum heldur sam­fe­ lag­num saman. Takið er at finna eina balansu­gongd, har tað al­ menna bæði fær nóg nógv­ar pengar inn, og har skatta­trýst­ ið ikki er kvalandi høgt. Og tað er ikki lætt.Tað er trupult at effektivisera sam­ felagið, soleiðis at tað gene­rella trýstið kann lækkast. Og tað gevur heldur ikki at­kvøður. Tí er freistandi at pilka nøk­ur burturúr skatta­skip­an­ ini í staðin. Tað gevur polit­iskt bonus, tí øll fáa at vita, hvør politikari hevur gjørt und­an­ tøkini. Taka frá øðrum Men sleppur onkur undan at rinda, skal onkur annar skal rinda meira. Tey, sum týsdagin sluppu samkomum undan at rinda MVG – tey løgdu faktiskt byrðar á onnur. Og hvør skal rinda? Fíggj­ ar­nevndin segði seg ikki vita, hvat hetta fer at kosta lands­ kassanum. Men í álitinum stóð soleiðis: “Meirilutin roknar tó við, at tá landsstýrismaðurin veit, hvat endaliga útreiðslan verður fyri 2010, so fer hann at leggja fyri tingið uppskot, so at henda útreiðsla kann gerast útreiðsluneutral.” Hetta merkir, lat pengarnir skulu takast inn onkra aðra­ staðni. Meirilutin í fíggjarnevndin var øgiliga gávumildur. Men tey vistu ikki hvussu nógv tey tóku frá øðrum – og heldur ikki, hvørjum tey tóku tað frá. Og eitt er vist: Tá uppskot kemur (vissi tað kemur...) um hvar pengarnir skulu tak­ ast frá, so fara fleiri av teim­ um, sum atkvøddu fyri týs­ dagin, at vera ímóti. – Eins og tey altíð eru ímóti øllum uppskotum um sparingar og rationaliseringar. At spara er ikki stuttligt. At hækka skattin er ikki stuttligt. Men at vera gávumildur við pengunum hjá øðrum – tað er øgiliga stuttligt! Tí vóru bara fimm atkvøður ímóti týsdagin. Sjúrður Skaale Kjak