fríggjadagur 29. apríl 2011síða 18

Fríggjadagur 29. apríl 2011 · Nr. 49 18 Sosialurin Í 1952 byrjaði Bankside el­ verkið við Thames áarbakka at framleiða ravmagn, men tá vaksandi oljuprísirnir í sjeytiárunum minkaðu um kappingarførið, mátti dýra oljuverkið til endans víkja fyri bíligari orkuverkum og niðurlegði virksemið sítt longu í 1981 – perurnar í stóru verksmiðjunum og lítlu skúr­ unum í London skuldu nú upplýsast aðrastaðni frá, og mikla elverkið á Bankside gjørdist tómt og kalt. Um somu tíð tóku perur­ nar eisini at dimmast í ein­um øðrum bygningi – salt­goymsluni á Drelnesi – millum tvørafólk bert kend sum “Saltsiloin”, hvørs virk­ semi minkaði so líðandi hesi árini. Báðir bygningar vórðu bygdir sum hvør sítt lið í nú­ tíðargerðini; fólkinum kring Thames-ánna tørvaði rav­ magn, og fólkið við Tron­g­is­ vágsfjørð hevði tørv á størri saltgoymslum. Før­oyska til­ ver­an tá var ikki eins fram­ komin sum tann lond­onska, men tó gjørdist hon í hesum árum støðugt virk­nari og meiri krevjandi. Munur hevur verið á lagn­unum hjá hesum báð­ um varðum úr farnum tíð­ um. Saltsilan á Drelnesi er góð tíggju ár eldri enn Bankside-elverkið og varð tikin í brúk hálvt ár, áðrenn annar heimsbardagi byrjaði. Einasta ferðin, nútíðargerðin á Drelnesi veruliga bleiv hótt, var í teimum døgum, tá tænarar Hitlers – fíggindarnir hjá øllum framsóknum og uppbyggjandi arbeiði – sleptu bumbur á siluna. Bumburnar hjá Luftwaffe megnaðu tó einans at lemja Saltsiluna, ikki at niðurbróta hana. Verri mundi gingist í Lond­on. Arbeiðið at ríva nið­ur var byrjað í smáum, men so blivu ætlanir um at um­byggja gamla elverkið á Bankside lagdar, og í 1994 blivu tær settar í verk. Í dag kenna vit hetta húsið sum Tate Modern; tann mest vitj­ aði og helst best kendi lista­ skálin í heiminum. Saltsilan hevur frá fyrsta degi verið eitt týdn­ing­ar­ mikið sereyðkenni hjá Tvør­ oyri og Suðuroynni sum heild; men seinastu árini hev­ur hon verið í so ringum standi, at hon hevur fylt meira í býartosinum enn van­ligt. Henda syrgiliga sjón í ger­andisdegnum hevur gjørt fólk hugtung, tí í einum landi við eini lítlari fíggjarlóg er ringt at rættvísgera eina dýra um­væling av einum ‘nyttu­ leysum’ gomlum bygningi. Bæði hugflog og skil skulu til fyri at bjarga saltsiluni undan órøkt og tíðarinnar gloymsku, ið Tate Modern tíbetur slapp undan. Tí vóru nógv, ið gleddust, tá óvæntaða vendin kom í søgugongdina hjá Saltsiluni; ein liðug, gjølla gjøgnumhugsað ætlan bleiv framløgd, og hendan líktist nógv ætlanini, sum fekk Tate Modern sum úrslit. Ætlanin skuldi ikki einans varðveita Saltsiluna sjálva, men eisini umskapa bygningin til nak­ að, ið bæði kundi vísa av sær tann einastandandi og estetiska bogaformin, vit øll kenna, og samstundis húsa einum altjóða tónleika- og mentanarhúsi. Verkætlanin fekk navnið ”Projekt Salt” (hereftir SALT), og hon var bæði djørv og stór­sligin. Ein umfatandi umvæling og umbygging skal til, um ein konsertsalur á høgum støði skal koma upp at standa, og tilbyggingar skulu eisini gerast til at húsa m.a. síðuhøli og verkstaði. Stór fígging skal til eina slíka verkætlan, og tað er ofta rakstur av slíkum ment­anardeplum, ið vísir seg at gerast ein tung byrða at bera. Hetta varð í fyrsta umfari ikki ein trupulleiki, tí allir formenninir fyri løg­ tingsflokkarnar (formaður Mið­floksins undantikin) góvu nærum beinanvegin til­søgn um fíggarligan stuð­ ul til SALT. Hesin ljóðaði upp á 20 mió. kr., og var stuðulin treytaður av, at aðr­ir íleggjarir eisini skuldu tilknýtast verkætlanini. Hinir íleggjararnir gjørdust ávikavist A. P. Møller og Hustru Chastine Mc-Kinney Møllers Fond til almene Formaal og Danski staturin. Umframt stuðul til bygging skuldi Landsstýrið eisini játta 2,5 mió.kr. til árligan rakstur. Afturat hesum samtykti Tvøroyrar kommuna eisini at stuðla rakstrinum við 2 mió.kr. árliga. Við hesum var tíðin komin at fremja verk­ætlanina í verki og hjá føroyskum politikarum at halda givin lyftir, so arbeiðið kundi byrja. Heilt so lætt skuldi tað tó ikki ganga. Tann stuðulin, ið politikararnir sýndu, tá teir undirritaðu tilsøgnina til SALT, tykist nú at vera svunnin nakað, tí seinastu tíðina hevur SALT verið fyri ongantíð áður hoyrdum at­ finningum. Brádliga úttala nøkur fólkavald seg nógv varnari og meiri ivasamt um verkætlanina, nú hon er klár at seta í gongd. Henda hugsan verður hjálpt ávegis av tíðindafólki, ið brádliga hava funnið ymisk ivamál við SALT, sum tey onkursvegna ikki hava nevnt fyrr; tey vísa á ymiskar smálutir og ósvaraðar spurningar um rakstrarætlanir, og hetta hevur sett sín dám á tosið í stovunum kring landið og á kjakfora, ið eru eyðkend av kritiskum spurningum og enntá illgitingum. Tað er sjálvandi orsøk at fegnast, tá journalistar leggja seg eftir at gera sítt arbeiði til fulnar, tí tá er tann parturin av grundarlagnum undir demokratisku tjóðini tryggjað. Sjáldan hevur tó áður verið so stórt samsvar millum ta myndina, ið fjøl­ miðlarnir nú mála, og tað, ið ávísir politikarar vilja hoyra. Tí má man spyrja, hvaðani hendan nýfingna orkan at seta kritiskar spurningar kemur frá? Og hví krevja summir politikarar nú at verða so óvanliga út í æsir kun­naðir um allar hissini smá­lutir, áðrenn ein játtan skal­ gevast? Felagsnevnarin fyri hesar spurningar er helst hugtakið ‘økismenning’, ið seinastu árini hevur verið mest álíkt eini kastibløku, ið nógv rok hevur staðist av, hvørjaferð orðið er nevnt; hetta kemur mestur av tí, at orðið fyri fólk í miðstaðarøkinum hev­ ur fingið ein neiligan eyka­ týdning. Hugsað verður, at økis­menning merkir at taka frá Havnini og geva til útjaðaran. Viðvíkjandi SALT er tó eitt átak uppstaðið, ið ikki inniber eina gáloysna flyting av almennum arbeiðs­ plássum úr Havnini. Sostatt merkir hetta ikki at taka frá Havnini og geva til Suður­ oyar, men bert um at stuðla einum átaki, ið er uppstaðið í útjaðaranum. Tískil er hetta ikki bein­ leiðis økismenning, men tó kann tað saktans enda við at gerast mennandi fyri hend­ an partin av Føroyum í fram­ tíðini. Tí fara ávís fólk, ið ikki taka undir við slíkum, men ikki tora at standa við tað í almenna rúminum, at finna uppá óbeinleiðis mátar at mótarbeiða hesum tiltakinum í Suðuroy. Hetta mótarbeiðið hevur verið gjørt upp á pínliga eyðsæddar mátar í miðlunum: við at skifta evni og seta upp falskar tvístøður og vánaligar samanberingar, so at fólk fer at hugsa um onnur mál, ið einki hava við sakina at gera. Summir politikarar duga hetta verri enn aðrir og eru lættir at gjøgnumskoða. Bjarni Djurholm hevur í grein tosað ímóti, at Landstýrið letur sín part til SALT, og hansara viðmerkingar bera sanniliga brá av at vera heldur knappliga upp­settar og ikki serliga væl gjøg­num­ hugsaðar. Møguliga grunda hansara hugsanir eisini í ringari samvitsku; tí tað er rørandi fyri ein suðuroying at hoyra, hvussu Djurholm stúrir fyri, at SALT fer at “... gerast ein fíggjarligur kleppur fyri lokal­sam­felagið. Hetta kem­ ur neyvan óvart á nakran, ið hevur sett seg inn í málið, eftir­sum lokal­sam­felagið (les: Tvør­oyrar Komm­una) ein­ mælt hevur samtykt at játta 2 mió. kr. í árligum rakstrar­ stuðuli. Men, sum borgar­ stjórin á Tvøroyri herfyri vísti á í grein, so undrast suð­ur­oyingar helst yvir, hví Bjarni Djurholm brádliga byrjar at tosa um at spræna al­mennar pengar í “... handilshúsini úti á Markn­oyri og vesturi á Gørð­ unum, handils- og fiska­húsið við træbrúnni á Hvítanesi, handilin og kaffeina í Fámjin, handilin við bátahyl[…] in í Hovi, grótlaðingina á Fiski­eiðinum, kolanámini í Hvalba,[og] Seglloftið á Tvør­ oyri. Ein kann bert spyrja seg sjálvan, hví Bjarni Djurholm ongantíð áður hevur tosað um at veita almennan stuðul til hesar mentanargripir suðuroyinga, eins og bilsin tvørafólk nú spyrja seg sjálvi, hví ein løgtingslimur úr Havn brádliga er vorðin so upptikin av, hvussu júst teirra kommunuskattur verð­ur brúktur. Serliga undr­unar­vert er hetta, tí fyri fyrstu ferð í langar tíðir er samlaða skuldin hjá Tvør­ oyrar kommunu komin undir eina álíkning; so tá Djurholm sigur, at … kommunan eis­ini liggur [í] fíggjarligum anda­ leypi… er hetta at síggja held­ ur svart upp á støðuna. Tvørafólk eru glað um, at kommunan er komin undir álíkningina og kann loyva sær størri fíggjarligt frælsi, so spurningurin er bert, hví Bjarni Djurholm ikki er tað? Um tvørafólk vilja átaka sær part av rakstrarkostnaðinum hjá einum mentanarhúsi, so er hetta ikki nakað, ið Bjarni Djurholm eigur at blanda seg upp í. Mikkjal N. Helmsdal er leiklistafrøðingur og hev­ur sjálvsagt ein serligan áhuga fyri umstøðunum hjá lista­ fólkum í Føroyum. Tí er tað áhugavert, at hann ikki heilsar SALT vælkomnum, men ávarar ímóti at lata almennan pening til tað mentanarvirksemið, ið Kjak Helgi Eidesgaard, Hans Mols Mortensen Føroya SALT