fríggjadagur 10. juni 2011síða 17

17 Fríggjadagur 10. juni 2011 · Nr. 67 Sosialurin Kjak Vit mugu ikki gloyma Sandoynna og hinar útoyggjarnar! Levi Mørk valevni til løgtingsvali fyri allar Føroyar Javnaðarflokkurin Nú tá ið ein er uppstillaður til komandi løgtingsval, er tað sjálvandi ein skylda at hava greið politisk mál um hvussu okkara land skal skipast á øllum økjum. Tað er eisini umráðandi, at rætt verður raðfest frá polit­ iskari síðu um alt Føroya land. Føroyar eru jú í dag eitt val­ dømi og tí er tað okkara skylda sum stilla upp til komandi løg­tingsval, at varpa ljós á alt landið. Eisini tey økini sum liggja í útjaðaranum av land­ inum. Tað er serliga raðfest-ing­ arnar í Sandoynni, sum eg ætli at koma inn á her. T.e. um sam­ferðslunetið, vinnu­lívið, al­mennur stovnar og trivn­að­ urin hjá fólkum í Sand­oynni.  Eg kenni fleiri sandoyingar, sum hava fortalt mær,  um teir trupulleikar sum Sandoyggin hevur at dragast við í dag. Tískil vil eg her fara eitt sindur inn á tað í hesari grein. Fyri tað fyrsta, eg kenni væl sjálvur, hvussu tað er,  at koma frá einari útoyggj og at vera við skerdan lut. Eg havi búð í Vági í 29 ár og harvið kenni eg til “at vera og føla seg uttanfyri”, tá ið politiskar raðfestingar hava verið framdar. – Ein av møguligu orsøkin til at trivnaðurin millum fólk í Sandoynni er dalandi,   er  kanska  alt hetta prátið um ein nýggjan undirsjóvartunnil til Sandoynna.  Vit vita eisini væl at tíðir­ nar eru sera ringar í Føroya landi í dag.  Útlitini eru heldur ikki tey somu nú fyri einum undirsjóvartunnil, enn fyri fá­um árum síðani. Men, eg ynski sjálvsagt ein tunnil til sand­oyingar. Nær hann verður gjørdur veit eg ikki enn. Tá ið trupulleikar eru, eitt nú við ferðasambandi til og frá Sandoynni og onkur talar at í miðlunum  hesum viðvíkjandi, ja so vera tey kallað fyri at vera grenj. Hetta kenni eg eisini aftur frá tíðini tá ið eg búði í Vági. Nýggjasta dømi er,  at Teist­ in ikki er í sigling í løtuni og hetta hevur jú stórar fylgjur fyri trivnaðin og fólkið  í Sand­ oynni.   Henda farleið, er eisini tann einasti møguleiki hjá teimum sum hava arbeiði, ganga í skúla   í miðstaðarøkinum. Hetta er jú teirra farleið fyri at koma til og frá oynni. Men enn ber ikki til hjá teimum,  at koma aftur og fram áðrenn og aftaná skúlatíð og arbeiðstíð. Eg hugsi serliga um ung­ dómin og onnur sum arbeiða í Havn og tey noyðist av somu orsøk, at finna sær búgv í miðstaðarøkinum. Ì staðin fyri, at farleiðin var broytt til teirra fyrimun. Tey ungu eru oftani uml. 15 til 18 ára aldur sum ganga í skúla í Havn, har tey  leiga og búgva fyri nógvar pengar sum foreldur teirra oftani ikki hava ráð til at borga fyri. Tað er ein skylda at tey kunnu koma aftur og fram til Sandoynna eftir skúlatíð og arbeiðstíð. Um so tað er farleiðin til Hestur, sum er trupulleikin, ja so má ein onn­ ur loysn finnast har. Men farleiðin er ikki nóg góð sum nú er og tað er ikki heilt rætt at ungdómurin sum er ættaður av Sandoynni, skal tvingast til at búgva í mið­ staðarøkinum av somu orsøk. Men so er spurningurin, um tey ungu eru búgvin til at vera í miðstaðarøkinum?  Hin spurningurin er so um foreldur teirra ikki halda teim­um aftur,  við at lata tey fáa sær útbúgving  í Havn av øko­nomisku orsøkum ? Ein heilt annar trupulleiki er so, har eru ikki nógvir almennir stovnar, sum eru í Sandoynni í dag. Ein orsøk er, at teir eru fluttir aðrastaðni og eingin nýggjur er komin í staðin. Trupulleikin hjá sandoy­ ing­um stendur við og versnar, teimum vanta arbeiðspláss, so sum almennir stovnar o.a. Teimum er eisini lova ymiskir stovnar gjøgnum tíðina, eitt nú ein nýggjan Listaskúla. Eg sigi ikki, at vit skulu flyta nakrar stovnar til Sand­ oynna ella ikki. Men hvat við, at hugsa um støðuna hjá sand­oyingum og útjaðaran yvirhøvur , tá ið stovnar vera lagdur út frá politiskari síðu. Vinnulívinum  í Sandoynni vantar eitt nú aliloyvir við Sandsvág og orsøkina til hesa politisku raðfesting kenni eg ikki.  Sum kunnugt, hava sand­ oy­ingar ikki fingið nakran undir­sjóvartunnil enn og fólk­ið sum har búleikast,  eru vorðin gislar av somu ætlan. Sjálvandi skulu tey hava ein undirsjóvartunnil, men tað skal vera livandi í Sandoynni inntil so verður. Eg skal heldur ikki gera meg klókan uppá hvat er rætt fyri Sandoynna,   viðvíkjandi kommunusamanlegging, ella hvat fyri ætlanir tey hava har suðri. Men tey skulu vera væl­ komin til Tórshavnar komm­ unu. Men, fyrst mugu tey sum har búgva taka eina støðu um,  hvat tey vilja og halda um kom­andi kommunu­saman­ legging. Eg haldi, at vit frá polit- iskari síðu, mugu taka støðuna í Sandoynni  fyri fult og ikki kallað tey fyri grenj, tá ið okk­ urt er áfatt. Tey skulu jú liva inntil og aftaná ein nýggjan undirsjóvartunnil. Støðan hjá nólsoyingum og skúvoyingum, má loysast við nýggjum skipum, sum eru nútíðarhóskandi. Hetta er eisini í trá við útjaðara­ politikkin, sum var samtyktur í løgtinginum fyri nøkrum árum síðani. Har prosjektera var eisini við nýggjaru ferju til nólsoyingar. Nei vit mugu ikki gloyma Sandoynna og hin útjaðaran í Føroyum. Útlendingamálið er væl úr hondum greitt Annika Olsen Løgtingskvinna Í útvarpinum í gjárkvøldið greiddi løgmaður frá ivamálum í samband við yvirtøkuna av útlendingaøkinum. At sam­ bands­flokkurin og løgmaður eru í iva um eina yvirtøku, skilji eg væl, men tað er ikki rætt, at tað eru so nógv ivamál í samband við yvirtøkuna, sum løgmaður vil vera við. Sum landsstýriskvinna við mál­ inum um hendi fram til 6. april 2011, var meiri og minni alt komið undir land í samband við yvirtøkuna, tó vantaði svar frá Schengen, hvat við­ vík­ur marknaðeftirlitinum. Hetta var høvuðsorsøkin til, at yvirtøkan ikki varð løgd fyri Tingið fyri síðsta fram­ løgu­dag, sum var 1. mars. Svar­ið kom seinni í apríl frá donsku myndugleikunum um, at tað juridiskt ikki er nak­að í vegin fyri at yvir­taka marknaðeftirlitið og fram­ hald­andi vera ein partur av Schengen­sam­starvinum. Nú varðar løg­maður sjálvur av yvir­tøku­lógini, og er tað løg­ maður, sum form­liga skal fremja yvir­tøkuna vegna lands­stýrið og leggja lógina fyri Tingið. Tá tað nú fram­ hald­andi verður sagt, at so nógv iva­mál eru í samband við yvir­tøkuna, so eru hetta allar­ helst reinar undan­førslur hjá minni­luta­sam­gonguni. Vit sóu hetta í ólukku­máta í sam­band við yvir­tøk­una av sak­førara­ starvsemi, ein yvirtøka har alt lóggávuarbeiði, kunngerðir og eftirlit var komið uppá pláss, tá vóru tað bara onkrar aðrar undanførslur frá umboðum hjá minnilutalandsstýrinum fyri ikki at fremja yvirtøkuna. Um so er, at man í landsstýrinum er komin eftir, at onkur viður­ skifti skulu greinast nærri, so er 1½ ár til at fáa hetta greitt, tí útlendingaøkið verður fyrst formliga yvirtikið 1. jan. 2013. Sambært innlendismála­ ráð­num er fyrisitingarligi kostn­aðurin av yvirtøkuni 5 mió. Hetta er íroknað tær 2,2 mió., sum útlendingastovan hevur at ráða yvir í dag, og sostatt skulu 2,8 mió. finnast á fíggjarlógini fyri 2013. Tað verða neyvan hesar 2,8 mió., sum koma at føra okkum í búskaparligt óføri, havandi í huga m.a., at landsstýrið bar eina Saltsiloverkætlan í Tingið, sum varð samtykt á miðjari nátt uttan at vita, hvat endaligi rakstrarkostnaðurin verður av verkætlanini, og hvør skal hava ábyrgd av hes­um rakstri í framtíðini. Hinvegin kann yvirtøkan av út­lendingamálinum vera við til at styrkja um inn­tøku­ møgu­leikarnar hjá Føroyum í sam­band við eitt nú tey 4 frælsini. Eg fegnist um, at sjálv­stýris­ flokkarnir, Tjóðveldi, Fram­ sókn, Miðflokkurin, Sjálv­stýris­ flokkurin og Fólka­flokk­urin hava tikið stig til at yvirtaka málsøkið útlendingamál og marknaðeftirlit. Talan er allar­ helst um nokk best fyrireikaðu yvirtøku nakrantíð. Undir full­ veldislandsstýrinum arbeiddi táverandi løgmálaráðharrin, Høgni Hoydal, við yvirtøk­ uni og stórt og drúgt útgrein­ ingar­arbeiði varð gjørt tá. Ùt­ lendingastova er síðani sett á stovn, sum nú í longri tíð hevur verið hoyringsmyndugleiki á økinum og harvið hevur upparbeitt eina vitan og kunn­ leika til økið. Leingi væntaða útlendinga­kunngerðin varð sett í gildi í 2010. Felags yvir­ lýsing er undirskrivað, har man hevur endað politisku tingingarnar millum stjórn­ir­ nar báðar. Hetta er eitt krav sambært yvirtøkulógini. Harumframt er integra­ sjónsálit skrivað, sum skal vera grundar­lag undir einum komandi integrasjónspolitikki í Føroyum, har m.a. kunnleikin hjá útlendingum til føroyska málið og føroysk samfelagslig viðurskifti skulu styrkjast. Leggjast skal afturat, at óansæð, um yvirtøkan verður framd ella ikki, er tað neyð­ ugt, at vit taka okkum av teimum 883 útlendingunum, sum eru í Føroyum í dag, og geva teimum tey bestu máls­ ligu, mentanarligu og sam­ felags­ligu amboðini, sum eru neyðug fyri, at hesi kunnu virka í tí føroyska samfelag­ num. Hetta verða vit undir øllum umstøðum noydd at leggja upp fyri í teimum kom­ andi fíggjarlógunum. Ì inte­ grasjónsálitinum er kostn­ aðurin av tiltøkum í sam­band við integrasjón ásett­ur til áleið 7,2 mió. Hetta er íroknað málskeið, tulka­tæn­astu, mál­ undir­vísing, eykaundirvísing í fólkaskúl­an­um til børn við øðrum etniskum upp­runa, undir­vísingartilfar, sam­ skipanar­funktiónir v.m. Til seinast men ikki minst fer yvirtøkan at bøta um ta manglandi rættartrygd, mang­ ir útlendingar í Føroyum hava liðið undir í mong ár. Umsóknir hava ferðast mill­um danskar og føroyskar mynd­u­gleikar, og ongin hevur viljað tikið ábyrgd av teimum mannalagnum, sum mangan eru komnar í klemmu av hesum fyrisitingarliga og bureau­kratiska ruðuleika, ið hevur valdað. Tískil er tað uppá hægstu tíð, at vit í Føroyum taka fulla ábyrgd og fáa fullan avgerðar­myndug­ leika á økinum, og at tað verða føroyingar og ikki danir, sum koma at avgera, hvussu okkara útlendingaøkið verður fyrisitið.