mánadagur 11. juli 2011síða 12

Mánadagur 11. juli 2011 · Nr. 79 12 Sosialurin Kjak Heri Mohr Um uppgávan um 80-árini gagnaði løgtingsnevndini, fáa vit ikki at vita. Og vit fáa heldur ikki at vita, hví øll fylgiskjøluni til 80-ára frágreiðingina ikki eru við í bókini. Mangt løgið og nógv ótrúligt er tó at lesa í henni. Vit kunnu tríva í rúgvuna: *Tað kostaði landskassa­ num 386 milliónir, at eitt felag seldi síni tvey skip av landi­num, og at 2 x 2 skip vórðu gjørd liðug á skipa­ smiðju á Skála og í Vági. Eitt av hesum skipum seldi lands­stýrið av landinum við einum halli í landskassanum upp á 71 milliónir. *Eitt felag keypti ein stór­ trolara – størstur í Europa, varð í errinskapi sagt – fyri góðar 60 milliónir. Hann varð umbygdur tvær ferðir inni á Skála og skifti hond tríggjar ferðir, áðrenn landsstýrið, tá skrásettur eigari, seldi hann av landinum til Suðurkorea. Hetta eksperimentið kost­ aði landskassanum 132 milliónir. *Byggingin av tanga- kemi­­kalii- og farmaskipum fær als onga umtalu í Fra­ greið­­ingini um 80-árini, hóast hesi skip gjørd­ist lands­ kassa­num og føroy­skum heimum í hundrað­­­tali eitt dýrt ævintýr. Skip­­­­­ini, sum sjálvdan ella als ikki sóust í føroyskum sjógvi, hvurvu spøkilsis­­­kent í myrkri. Men skomm­in lá eftir. *Í 1988-1990 játtaði løg­ tingið 125 milliónir til burtur­ beining av fiskiskipum. Upp­­ høgging varð tað kallað. 55 skip, nýggj og gomul, í onkrun føri líka mikið hvar í verðini tey royndu, vórðu ”upp­høgd”. Hesi skip hevði lands­­kassin framman undan stuðlað so ruddiliga við studn­­ingum, lánum og veð­hald­um. Upphøggingin, hendan ørskapsins finala, kost­aði skatta­borgaranum 279 milliónir. Her er, sum sagt, trivið í rúgvuna av tí, sum gjørdi okkum øll trillrund. Virð­ ingin fyri almennan pen­ ing, og hvussu hann skal hand­farast og umsitast, hvarv – har hon átti at verið sjálv­søgd. Í umrøddu bók lesa vit niðurstøðuna hjá løg­ manni­num í tíðini 1989-1993 viðvíkjandi ørskapi­num í umsitingini av almennum peningi.: Danska uppí­legg­ ingin í 1992/93 er ein annar stórur partur av orsøkini. Og hann ger status: Í nútíð ini má so føroyska samfelagið liva við teimum treytum, sum danir hava sett. Mín metan er tíverri tann, at politiska valdið í Føroyum ikki hevur megnað at komið sær burtur úr danska haftinum… Hóast fleiri av tølunum fyri føroy­ ska búskapin vístu røttu gongdina í 1990-92, gjørdi danska stjórnin, við hjálp frá Fíggjareftirlitinum, síni inntriv í 1992 og 1993 … Og hann ber í bøturflaka: Í 1980- u­n­um hendi nógv positivt, og at størsta ólukkan er, at vit ikki duga at hyggja frameftir. Í niðurstøðuni á síðu 123 vil hann vera við, at danska uppíleggingin í 1992/93 er ein stórur partur av orsøkini – uttan at definera hvussu ”orsøkini” skal skiljast. Hevur fyrrverandi løg­­­ mað­ur gloymt, at lands­ kassin í 1990-92 hevði eitt samlað kassaundirskot upp á 2 milli­ardir, sum vórðu fíggjað somu ár við lántøk­ um í fremm­­and­um londum, og at hesi lán (og onnur) vórðu yvir­­tik­in av ríkis­kassa­ num fyri at sleppa okkum undan almenna trota­­við­ gerð í týskum bankum? Tann hjálpandi bróður­ hondin var heppin! At vera veðhaldari og lán­­veitari in blanco kost­aði skattaborgaranum milli­ ardir. Men hvagar fóru tær allar? Hvussu varð lands­ kassin dren­aður? Í nógvum førum var hetta úrslit av serkønari konsu­lent hjálp og sjálv­bodn­ari likvidatión. Mars­anna og Palleba, neyð­ ara­dýrini, tey høvdu onga slíka ser­køna hjálp at leita til. Tey og lands­kassin vórðu skrædlað. Nógv kjak hevur verið um, hví landskassin og sam­ felagið, hús og heim, fóru á húsagang heystið 1992. Um vit duga at lesa lands­ kassans ársroknskapir við undir­­skjøl­­um og løgting­ sins lóg­­geving, er svarið stutt: Tí! At fløkja ríkisblokkin, oyra­merktur til almannamál, heilsumál og skúlamál, í falittbúgvið Føroyar, soleiðis sum politikarar í fleiri ár áhaldandi hava gjørt – eitt nú við landsstýrisins pro­ pagandariti Frá heimastýri til fullveldi í 2000 – er burt­ur­við. Ørskapsins kavalkada.…” Brot úr endurminningum ”… Í 2000 gav Føroya Løgting út bók Frágreiðing um 80-árini. Í innganginum til bókina verður sagt, at hetta er ógvuliga stór uppgáva. Slík uppgáva hevur ikki verið loyst í Føroyum, og í Danmark var í 20. øld bert 1 fyridømi, ið kortini gagnaði ikki nevndini Majbritt Mohr forkvinna í Almanna- og heilsurøktarafelagnum Vinnuhúsið setur á heimasíðu síni spurningin: Hví arbeiða føroyingar niðursetta tíð? Vinuhúsið svarar so víðari í greinastubbanum, at or­søk­ in helst er at finna í skatta­­ skipanini. Víst verður eisini á, at í hinum norður­lond­u­num arbeiða uml. 36 % av kvinn­ unum niður­setta tíð, meðan í Føroyum arbeiða 52 % av kvinnu­num niðursetta tíð. Eg fari at loyva mær at ivast í hesum pástandinum; at kvinnur í Føroym arbeiða niður­setta tíð orsakað av skattatrýstinum. Og vil fegin spyrja, um nøkur kanning er gjørd, sum vísir á hesa orsøkina? Limirnir í Almanna- og heilsu­røktarafelagnum eru m.a. heilsurøktarar ella sjúkra­hjálparar. Flestu teirra eru settir í almanna- og heilsu­verkinum og arbeiða niður­setta tíð. Tá ið vit spyrja limirnar, hví teir arbeiða niðursetta tíð, er svarið aloftast, at arbeiðið er kropsliga og sálar­ liga tungt! Tað merkir millum annað, at tey flestu arbeiða skiftis­vaktir (dag, kvøld og nátt) og vikuskiftisvaktir, og øll gransking vísir, at hetta er sera slítandi. Kanningar úr tildømis Norra vísa eisini, at stórur partur av teimum, ið arbeiða niðursetta tíð har, arbeiðir í skiftisvaktum. Tað at røkta (sálarliga) sjúk og gomul er kropsliga tungt og kann eisini vera tyngjandi sálar­liga. Arbeiðið hevur við sær tætt menni­skjaligt og kenslu­­ligt sam­band, og menni­ skja­lagnurnar, tú hittir í arbeiði­­­ num, kunnu ávirka teg nógv. Nøkur starvsfólk ynskja at arbeiða niðursetta tíð, tí tey í størri mun vilja planleggja vikuna sjálv. Tey arbeiða kan­ ska tríggjar dagar fast og kunnu so takka ja ella nei, tá ið tað verður ringt eftir teim­um; alt í mun til hvørjar ætl­an­ir tey annars hava fyri vikuna. Nakrir limir hava tó gjørt vart við, at teir vilja arbeiða fulla tíð. Men bara heilt fá heilsustarvsfólk sleppa tað, tí tess fleiri parttíðarfólk, arbeiðsgevarin hevur í arbeiði, jú lættari er at leggja til rættis arbeiðsætlan. Somu­ leiðis stendur ikki á at fáa hesi parttíðarsettu at arbeiða eyka, tá ið sjúka ella annað ger, at brúk er fyri fólki. Sambært hk.dk vísir upp­ gerð frá Eurofound (2010), at 38% av donskum kvinnum arbeiða niðursetta tíð, og dn.no vísir í frágreiðing frá Fafo (2010) á, at 41,5% av norsku kvinnu­ num arbeiða niðursetta tíð. 54% av føroysku kvinnunum arbeiða niðursetta tíð. Vit kunnu spyrja okkum sjálv, hví so nógvar føroyskar kvinnur arbeiða parttíð: Finnast fulltíðarstørvini ikki? Raðfesta føroyskar kvinnur annaðleiðis enn kvinnur í hinum norður­londunum? Brúka tær meiri tíð upp á børnini og heimaarbeiði, enn kvinnur uttan­lands? Um so er, er tað so eitt tilvitað val? Ella er tað súr skylda, tí mað­ urin skal út at realisera seg og gera karrieru? Ella er valið um niður­setta tíð als ikki tilvitað? Er tað bara soleið­is, tí soleiðis hevur tað altíð verið? Almanna- og heilsurøktara­ felagið vil hervið biðja land­ sins mynduleikar kanna, hví føroyskar kvinnur arbeiða niðursetta tíð. Vit eru uttan iva fleiri, ið vilja vita veru­­ligu orsøkina, heldur enn bara at gita. Hví arbeiða kvinnur niðursetta tíð? Kanningar herfyri vístu, at føroyskar handilsvørur í meðal kostaðu 14% meira enn í Dan­mørk, sum annars var sagt at vera dýrasta land í Evropa. Og síðani varð tøgn. Sera undarligt, at fólk­sins tænarar og verjar - politikkararnir og fak­felags­leiðar­ arnir -einans konstateraðu fakta og so einki meira. Bert tøgn. Áttu hesir ikki - eftir at hava gjøgnum­ gingið kann­ingina - at stillað neyv krøv um hægst loyvdu prísir og mest loyvda vinn­ ing? Serliga tá talan er um neyð­synjar­­­vør­ur, men kanska eisini í heila tiki? Tí ongin ivi kann vera um, at mong - alt ov mong - hava ilt við at fáa end­­ar­nar at røkka sam­­an - ser­­liga ein­ligar mammur, men eisini barna­­­­familj­ur við lág­um inn­­­­tøk­­­um, og pen­ sionist­ar av einum hvørj­um slag. Men annars tvinga hesu skýhøgu prísir eis­ini flest øll til óneyð­ugt at skerja livi­støðið, so mono- og duo­polini - uttan avmark­­ingar og neyð­­ugt eftir­lit - kunnu gera lukra­tivar avtalur, sum fólk­ið síðani verður noytt at liva við, tí fólkið er slept upp á fjall, og hvør eins­ takur má klára seg sum best. At fáa skil á prísunum eigur at fáa fyrsta priori­tet í stundini, og allar góð­ar kreftir eiga at sam­starvað fyri at náa málinum. Ongin ivi er um, at nógv­ar smáar varrar - og størri við - fara at takka tykkum, um tit - tæn­­arar og verjar - røkja tykkara skyld­­­ur á hes­um økinum, soleiðis at tað ger­st meira liviligt í Føroy­um, og soleiðis at einkult­­­ar sól­ strálur eis­ini kunnu røkka teim­­­um, ið annars liva og húsast á lívsins skuggasíðum. Danfinnur Danbjørg 14% - og hvat so?