mikudagur 13. juli 2011síða 24

Mikudagur 13. juli 2011 · Nr. 80 24 Sosialurin Miðvikan S jálvt íslendskir søgumenn hava váttað, at tað vóru før­oy­­ingar, ið komu til lands á Eyst­urlandinum, sum lærdu ís­lend­ingar á hesum leið­­­um at fiska og at virka fiskin. Men sjálvsagt hava føroy­ ingar eisini lært nógv av sín­ um sambandi við Ísland. Eitt av hesum hevur verið fryst­ ing av agni. Tað var Jógvan Rasmussen úr Klaks­­vík, sum stóð fyri hes­um. Hans­ara søga er eisini ein part­ur av okkara søgu »til lands«. Tað vóru tríggir brøður úr Grótinum, ættaðir av Skipa­nesi, sum blivu sera kend­ir í Klaksvík. Teir vóru Jógvan, Klávus og Kristian. For­eldr­ini vóru Bergithe Marie Joensdatter og Jógvan Rasmussen. Húsini í Grótinum á Skipa­ nesi standa enn, og eru tey fyrstu hús í gomlum sniði, tá koyrt verður inn eftir Skálafjørðinum. Frida Zachariassen, dóttir Jógvan, greiðir frá í bók um pápa sín, at skúlagongdin var hjá Jóannes í Saltnesi. Tey høvdu landalæru eftir sjókortum, sum lógu á lofti­ num í skúlanum í Saltnesi. Hetta kann hava skapt hugflogið hjá Jógvani. Tey vóru seks systkin, og av teimum fóru hesir tríggir til Klaksvíkar og komu teir at seta síni merki á nýggju heimbygdina. Sum ungur smíðaði Jógvan saman við pápa sínum. Hann kom 19 ára gamal í 1890 til Klaksvíkar til mostur sína á Vágsheygnum. Jógvan kom við íshúsum Í 1897 var Jógvan eisini eitt rend í Vestmanna og ar­beiddi hjá tí tiltikna fram­burðs­­ manni­num Ólavi av Heygum. Tá ið Háskúlin byrjaði í Klaksvík í 1899, var Jógvan í fyrsta flokkinum. Men Jógvan vildi royna nakað annað. Serligan áhuga hevur hann havt fyri Íslandi, har hann róði út í fleiri ár. Á heysti 1895 kemur Jógvan heim úr Íslandi. Faktor­in, Johan Christian Djurhuus, spyr Jógvan, um nakað nýtt var úr Íslandi. Hann visti í hvussu er eini stór tíðindi. Tey vóru, at nú vóru íslendingar farnir at frysta sild til agn. Hetta uppfinnilsi var komið til Íslands frá íslendingum í USA. Jógvan greiddi frá, hvussu sildin varð fryst, hvussu hon var goymd í frostrúmum, og at hon helt seg feska í langa tíð. Jógvan spurdi eisini Fakt­ or­­in beinanvegin, um hann ikki skuldi lata gera ein frost­ kassa til handilin. Goymslu­ hús til ís høvdu teir jú, so tað skuldi borið væl til. Hetta helt Faktorin ikki í fyrsta umfari vera áhuga­ vert fyri føroyingar. Men Jógvan gavst ikki so. Hann royndi støðugt at arbeiða uppá Faktorin, sum annars var av fremstu framburðs­ monnum. Jógvan royndi eisini at fáa aðrar hugaðar fyri hes­ um hugskoti. Men svarið var frá øllum, at víst kundu teir trúgva, at tað bar til at frysta sildina, men at fiskur kundi taka slíkt agn, trúðu teir einki uppá! Ein dagin á vári í 1897 hevði handilin í Klaksvík fingið nakað av sild úr Eysturoy. Tá bjóðaði Jógvan sær til at vísa Faktorin, hvussu teir frystu sild í Íslandi. Hvussu var og ikki. Nú fekk Faktorin brell, og hann sendi í 1898 Jógvan til Íslands at kanna nærri, hvussu eitt frysti­hús skuldi gerast. Jógvan helt hetta ikki vera neyð­ ugt, tí hann visti væl, hvussu hetta skuldi gerast. Men Faktorin helt, at nú mátti hetta fyri­reikast til lítar. Hetta gjørdist so fyrsta frystihús í landinum. Tað vísti seg at rigga heilt væl. Útróðurin kom at geva mun­ andi meira av sær. Skjótt komu onnur hesum frysti­ húsum á baki. Tað næsta kom í Havn. Robert Joensen hevur eina gjølla frásøgn um hesa søgu í síni bók um útróðurin 1845-1945. Fuglaframi og íshús Fuglaframi var eitt blað, sum Sverre Patursson í Kirkjubø gav út árini 1898-1902. Her er eisini eitt áhugavert íkast til íshúsasøguna. Jógvan í Grótinum hevur eina grein um hetta evni tann 10. apríl 1900, har hann millum annað sigur: Íshús Tað eru vist teir flestu út­ róðrar­menn, sum trúgva, at hann, sum hevur best agn og er driftigur, fiskar mest. Hetta slær oftast til. Nógv sýnist eisini at vera gjørt fyri at fremja fiskiskap okkara. Frosthús eru bygd í Klaksvík og í Havn, so hereftir verður ofta sild at fáa til agns, um langar tíðir verða, sum einki veiðist av henni. Tí haldi eg, at teir flestu útróðrarmenninir áttu at bygt sær íshús, hvør bygd í felag. Hetta halda nokk nógv vera vitleyst snakk, tí eitt sovorðið hús kostar fleiri túsund krónur, og føroyingar eru ov fátækir til at kasta so nógvan pening burtur uppá óvist. Men eg haldi hetta tó ikki vera so dýrt, sum mangur sigur. Antin eitt tílíkt hús verður bygt við grót ella flag­ veggjum, ger umtrent tað sama fyri at goyma ísin. Bara má ansast eftir, at breiða væl útyvir hann við hoyggi, málmi ella turkaðum kava. Loft og nógvir bitar mugu ikki havast í húsinum, tað er bara til at minka um plássið innan í teimum. Sovorðin hús brúka teir mangastaðni í Íslandi. Hevur ein fingið íshús, tørvar ein fyri tað fyrsta ikki annað enn nakrar pannur og ein kassa (sum eg skal greiða frá fyri hvørjum, ið skrivliga ella munnliga ynskir at fáa at vita, hvussu hann skal brúkast ella smíðast) til at goyma sildina í. Tað er nógv betur fyri smáar bygdir at eiga eitt sovorðið hús, enn at nakrir menn liggja heima bestu útróðrardagar til at royna eftir agni, sum ofta mann spillast, áðrenn veður verður at brúka tað. Klaksvík, 10. mars 1900 Jógvan Rasmussen Henda greinin man hava vakt ans og hevur skapt áhuga fyri íshúsum. Tann 12. mai er ein, sum undirskrivar seg Z., sum í Fuglaframa heitir á Jógvan um at greiða gjøllari frá mannagongdini við frysting. Men tá er Jógvan farin til Íslands til lands. Tann 31. juli kemur svar í Fuglaframa, og tað er úr Markhellum á Seyðisfirði í Íslandi. Jógvan sigur í greinini, at tíverri sá hann ikki umrøddu grein fyrr enn hann var farin til Íslands tann 23. mai, men onk­ ur góður maður hevði sent honum greinina til Íslands. Í hesi drúgvu grein dagfest 28. juni greiðir Jógvan gjølla frá bæði um, hvussu íshúsini verða bygd, og hvussu fryst­ ingin fer fram. Stutt sagt er hon við eini blanding av kava ella ísi og salti. Væl mann hava hilnast, tí tað var skjótt, at íshús vóru í nógvum bygdum, og nógva staðni síggjast slóðir eftir teimum enn. Rýmdi úr útróðrinum til París Abbasynir Jógvan, Poul Havn og Grímur Rasmussen úr Klaks­vík hava greitt frá hesum tilburði: Hetta hevur helst verið í 1900, tá ið Jógvan var á Eystur­ landinum og róði út. Saman við honum var í hvussu er beiggi hansara Christian. Men tá frætti Jógvan um heimsframsýningina, sum var í Paris hetta árið. Fyrsta heimsframsýningin hevði verið í 1889. Tað var í hesum sambandinum, at Eiffeltornið var bygt. Endamálið við hesi fram­ sýning í 1900 var at staðfesta tøkni­ligu menningina í 19. øld og at skunda undir menningina í 20. øld. Fram­ sýningin vardi frá 15. apríl til 12. november. Nógv var gjørt burtur úr. Tað vóru ikki færri enn 76.000 Jógvan í Grótinum: Kom við frystitøkni úr Íslandi Í framhald av frásagnum frá Norrøna-ferðunum til Íslands skal verða greitt frá Jógvan í Grótinum, sum eisini eigur sína serliga søgu í samband við Ísland Magdalena og Jógvan í Grótinum í 1921 Seyðisfjørður um ta tíðina, Jógvan róði út har