hósdagur 15. juni 2000síða 2

3 tíðindablaðið sosialurin Nr. 112 - 15. juni 2000 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov Marknaðardeild: Jonhard Hammer Dagbjørt S. Hansen Blaðfólk: Áki Bertholdsen, Turið Kjølbro Dánjal Højgaard Dagfinn Olsen John Johannessen Sveinur Tróndarson Eyðun Klakstein Høgni Mohr Ítróttur: Jákup Mørk Myndamenn: Jens Kristian Vang Álvur Haraldsen Útgevari, uppseting: Sp/f Sosialurin Bústaður: Argjavegur 26, Argir Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Telefax. 314720 e-mail: post@sosialurin.fo Lýsingar: lysing@sosialurin.fo Internet: www.sosialurin.fo Prent: Sosialurin Sosialurin Oddagrein Føroyskt vinnulív Viðmerking: Føroyski búskapurin hevur seinasta tíggjuára skeiðið verið fyri stórum broytingum. Samfel- agið fór úr djúpari kreppu til eina støðu nú, har tosað verður um ovurhiting av búskapi- num, og útlendskur kapitalur byrjar at koma inn aftur í samfelagið. Hettar hava vit eitt nú sæð í alivinnuni. Ymiskt er hvussu vinnulívið hevur hilnast hettar tíðarskeiðið. Nógv feløg fóru á húsagang, tá kreppan leikaði harðast á, meðan onnur konsolideraðu seg og standa kanska sterkari eftir kreppuna. Í áttatiárunum vóru fleiri útlendsk feløg virkin í Føroyum, millum annað í byggivinnuni. Tað er ivaleyst gott, at vinnan fær íblástur og kapping uttaneftir, men ansast má eftir, at eigaraviðurskiftini eru greið, soleiðis at tað er greitt hjá borgarum og myndugleikum, at talan er um føroysk feløg, um tey rópa seg tað. Spurningurin er so, hvussu eitt føroyskt felag verður definerað. Í alivinnuni er norskur kap- italur innkomin. Vinnumálastýrið hevur verið í tinginum við uppskoti um at loyva upp til 49% av útlendskum partapeningi. Skal hettar so skiljast sum, at um 51% av partapeninginum er føroyskur, so er talan um eitt føroyskt felag? Kann man fara so langt sum at siga, at bara tann dominarandi partaeigarin er føroyskur, so er talan um eitt føroyskt felag? Ivasamt er, um tal av føroyskum parteigarum er eitt gott mát. Ein kann hugsa sær eina støðu við 1000 føroyskum partaeigarum, ið eiga eina krónu í part, meðan ein útlendskur partaeigari eigur eina milliónaupphædd. Spurningurin er, um eitt slíkt felag hevði kunn- að verið flokkað sum føroyskt. Íslendarar hava altíð ansað sera væl eftir, at íslendska fiskivinnan hevur verið hildin á ís- lendskum hondum. Føroyingar eiga at gera upp við seg sjálvan, hvat vit vilja, og hvussu vit tilrættisleggja føroyskt vinnulív. Tað er iva- leyst skilagottt at skilja ímillum vinnur. Eitt nú fiskivinna er eitt tilfeingi, ið føroya fólk eigur, og tí eigur ivaleyst at vera farið sera varisliga fram viðvíkjandi útlendskum kapitali, meðan aðrar vinnur sosum eitt nú tænastuvinnur kundu kanska fingið gagn av útlendskum íløgum. Diskussiónin um hvussu eitt føroyskt felag skal definerast er relvant fyri allar vinnur, og ikki minst nú ein oljuvinna stendur fyri durum. Tosað hevur verið í fiskivinnuni um útlendskar kreftir, ið keypa fiskiloyvir við føroyskum front- figurum. Veitaravinnan og oljuvinnan verða vinnur, har útlendskur kapitalur er neyðugur, men greitt má vera fyri myndugleikum og borgarum, hvørji áhugamál standa aftanfyri. Vónandi fáa vit eitt mennandi kjak um hvussu føroysk feløg skulu definerast, so at ongar misskiljingar verða í føroyum og ikki minst uttanlands. Vónandi fer føroysk fiskivinna, vinna annars og oljuvinna at vera frí fyri so- kallaðum strámannavirksemi, har roynt verður at vinna frammihjárættindi sum føroyingur uttan at føroysk áhugamál verða umboðaði. Einki gykl – fólkaatkvøða verður, tá ið tíðin er búgvin Orðaskiftið um fólkaat- kvøðuna hevur tikið eina løgna vend. Og fólk eru farin at ivast í, um nøkur fólkaatkvøða yvirhøvur verður um broyting í viður- skiftunum millum Føroyar og Danmark. Sjálvandi verður fólkaat- kvøða. Men hon hevur ong- an skund. Tað er ikki alt av- gerandi, hvussu skjótt tað gongur, tað sum er alt av- gerandi er, hvussu væl fólk- ið er upplýst um, hvussu støðan verður í Føroyum við fullveldi og uttan full- veldi. Og tað hevur sjálv- andi nógv við búskap at gera. Fólkið skal hava at vita, hvat tað er man tekur støðu til. Fáa Føroyar fullveldi, sigur danska stjórnin, at skiftistíðin verður 4 ár, ja, kanska upp móti seks árum. Tað vil siga í hesum tíðar- skeiði verður blokkstuðulin minkaður burtur. Men hvussu verður, um einki hendir viðvíkjandi føroysk- um sjálvstýri? Henda spurning hevur landsstýrið skyldu til at fáa svar uppá, og danska stjórn- in skyldu til at svara uppá. Fremstu ráðgevarar hjá donsku stjórnini siga, at blokkurin skal minka kort- ini, og helst minka burtur, uttan mun til hvussu viður- skiftini verða millum lond- ini bæði. Tí føroyski bú- skapurin er nóg sterkur til tess. Tað vil altso siga, at mest sannlíkt er, at uttan mun til, um vit fáa sjálv- stýri ella ikki, so hvørvur danski blokkstuðulin til Føroya. Uttan fullveldi fáa vit kanska nøkur ár afturat, men vit vita tað ikki. Hvussu verður so, um ein nýggj kreppa stingur seg upp í Føroyum. Eisini her hevur stjórnin sagt, klokku- klárt, at tað er eitt føroyskt problem, og ikki eitt danskt, sama hvussu viðurskiftini verða landanna millum. Hetta eru tey mál, sum landsstýrið skal arbeiða víð- ari við, og fáa svar uppá, uttan mun til, hvat kemur burtur úr samráðingunum nú tann 15. juni. Vit skulu sjálvandi røkka teimum endamálum, vit hava sett okkum, nevniliga at Før- oyar gerast sjálvberandi og sjálvstøðugar. Nyrup hevur sett sær fyri, at so skal ikki vera. Tað vil siga vit standa í einari støðu sum krevur at mýkjast. Fyri Sjálvstýrisflokkin er tað ikki avgerandi, at ein fólkaatkvøða skal vera um hetta júst nú, ella ongantíð. Tað sum um ræður er at tíðin er búgvin til fólkaat- kvøðu, tá ið hon verður. Øll minnast, at Sjálv- stýrisflokkurin setti sum áfrávíkiligt krav, at fólka- atkvøða skuldi vera um eina nýggja skipan mill- um Føroyar og Danmark. Høvdu vit ikki kravt tað, so hevði Føroya fólk ikki fing- ið hesa trygd. Men hetta krav forpliktar okkum til at gera tað klokkuklárt og greitt fyri fólkinum, hvat man sigur ja til, og hvat man sigur nei til. Einki skal gykl- ast fyri fólki, hvørki við- víkjandi fullveldi ella við- víkjandi heimastýri. Fáa vit ikki svar uppá henda spurning nú, so er tað sjálvandi uppgáva lands- stýrisins at fara til verka, líka til vit hava fingið eitt greitt og nøktandi svar. Og hetta arbeiði má taka ta tíð sum krevst. Nú ræður um ikki at lata politiskar ósemj- ur í Føroyum forkoma møguleikanum at flyta sjálvsavgerðarrættin og á- byrgdina til Føroyar á ein sømiligan og ein rímiligan hátt fyri allar partar. Helena Dam á Neystabø Ein minniluti í uttan- landsnevndini (Jóannes Eidesgaard, Edmund Joensen og Marius Dam) hava hesar viðmerkingar til viðgerðina í uttan- landsnevndini í samband við komandi samráðing- arnar millum landsstýrið og ríkisstjórnina 15. juni 2000: Samb. grein 54 stk. 2 í løg- tingslóg um stýrisskipan Føroya skal landsstýrið ráð- føra seg við uttanlands- nevnd løgtingsins í sam- band við samráðingar við ríkismyndugleikarnar av stórum týdningi fyri viður- skiftini Føroya og Dan- markar millum. 8. juni 2000 var fundur millum uttanlandsnevndina og umboð fyri landsstýrið við løgmanni á odda, har dagsskráin var komandi samráðingarnar millum landsstýrið og stjórnina 15. juni 2000. Løgmaður greiddi frá ymiskum í sam- band við komandi samráð- ingarnar, t.v.s. her var bert talan um eina partvísa kunn- ing. Talan var ongantíð um ráðføring við nevndina, so- leiðis sum stýrisskipanina fyriskrivar, og løgmaður ætlaði at hesin fundurin skuldi verða tann einasti og seinasti áðrenn samráðing- arnar nú hósdagin. Formað- urin í nevndini hevði heldur ikki ætlan um fleiri fundir um hetta evnið, men eftir ynski frá minnilutanum var nýggjur fundur avtalaður. Ein ráðføring við nevnd- ina merkir, at nevndin tekur eina støðu til eitt skrivligt upplegg, sum landsstýrið kemur við. Niðurstøðan hjá nevndini má festast á blað og sendast landsstýrinum, soleiðis sum siður eisini hevur verið, serliga tá sam- ráðingar vóru um markið millum Føroyar og Bret- land. Á fundinum 8. juni 2000 býtti landsstýrið nøkur notat út til nevndina viðvíkjandi ymiskum viðurskiftum, sum partarnir á seinasta samráðingarfundi vóru samdir um skuldi gerast. Men nevndarlimirnir høvdu ongan møguleika at kunna seg við hesi notat á sjálvum fundinum. Tí varð biðið um nýggjan fund, soleiðis at í minsta lagi partar av and- støðuumboðunum fingið møguleika at geva sína hugsan til kennar. Í vikuskiftinum eftir fundin í uttanlandsnevndina er komið fram í fjølmiðlu- num, at landsstýrið hevur slept ynskinum um javn- bjóðis rættindir hvør hjá øðrum, eftir at Føroyar eru vorðnar eitt fullveldi. Hetta varð als ikki nevnt á fundi- num í uttanlandsnevndini, og landsstýrið hevur ongan- tíð leitað sær ráð frá nevnd- ini um henda spurning. Minnilutin kann bert stað- festa, at her er talan um mannagongd, sum als ikki er í tráð við okkara stýris- skipan. Tað er als eingin ráðføring farin fram í sam- band við komandi samráð- ingar, serliga tá tað nú kem- ur fyri dagin, at samráðing- aruppleggið er munandi broytt. Minnilutin mótmælir harðliga, at landsstýrið letur av hondum rættindir og møguleikar, sum føroyingar í dag eiga í ríkisfelagsskap- inum. Viðvíkajndi notatunum, sum eru býtt út til nevdnina, so kunnu vit bert staðfesta, at hvørki meirilutin í nevnd- ini og enn minni landsstýrið ætlaði at viðmerkingar skuldu gerast til hetta tilfar. Tí vil minnilutin bert vísa til tað, sum er sagt í álitinum frá sama minniluta, tá fyrsta samráðingaruppleggið var til viðgerðar. Sum ein heilt nýggj sið- venja hevur samgongumeir- ilutin saman við umboði Miðfloksins í uttanlands- nevndini gjørt av, at uttan- landsnevndin skal sita á Christiansborg, meðan sam- ráðingarnar fara fram. Sam- bært notati, sum løgfrøðing- ur á løgtingsskrivstovuni hevur gjørt, so verður bein- leiðis sagt, at uttanlands- nevndin sbr. lógini ikki hevur heimild at luttaka í millumtjóða samráðingum. Hetta er ein siðvenja, sum er púra ókend í londunum rundan um okkum. Í staðin fyri, at uttanlandsnevndin saman við landsstýrinum ger neyðuga heimaarbeiðið sambært stýrisskipanarlóg- ini, verður meirilutin saman við umboði Miðfloksins meira ella minni partur av samráðingunum, tí lands- stýrið skal ikki bert kunnað nevndina leypandi, men eis- ini ráðføra seg við hana. Hetta vil sjálvsagt eisini á- byrgda luttakararnar úr utt- anlandsnevndini fyri tí úrs- liti, sum kemur burtur úr samráðingunum. Tórshavn 13. juni 2000 Jóannes Eidesgaard Edmund Joensen Marius Dam Mótmæla at landsstýrið letur frá sær rættindi Eyðun Klakstein og John Johannessen úr Keypmannahavn Landsstýrið vildi hava hern- aðarmálið við í dagsskránna fyri samráðingarfundin í Keypmannahavn í dag, men hesum sýtti danska stjórnin blankt fyri. Tí er hernaðarmálið ikki ein sjálvstøðugur partur av samráðingunum í dag, so- leiðis sum landsstýrið ætl- aði. Men landsstýrið fer ikki at finna seg í, at danir ikki hava hug at tosa um hetta mál. – Vit vóru noyddir at góð- taka, at tann kunningin, sum vit vilja hava um verjumál, ikki kemur við í dags- skránna fyri fundin hesa- ferð, men vit ætla at taka málið upp á fundinum kort- ini, sigur Anfinn Kallsberg, løgmaður. – Um vit ikki høvdu verið samd um eina fundarskrá, hevði ikki borið til at havt nakran fund, og tí sleptu vit kravinum um at fáa hern- aðarmál við sum ein sjálv- støðugan part av samráðing- unum hesaferð. Stjórnin strikaði hernaðarmál Brævaskiftið, sum hevur verið millum Anfinn Kalls- berg og Poul Nyrup Ras- mussen undan samráðingu- num í dag, vísir, at partarnir eru ósamdir um, hvussu far- ast skal fram í hernaðarmál- um. Danska stjórnin vil hava eitt ítøkiligt uppskot frá landsstýrinum, áðrenn tað fer at viðgera hernaðarmál, men landsstýrið sigur seg ikki verða ført fyri at gera nakað upplegg, fyrr enn Nokta at kunna um hernaðarmál Landsstýrið krevur, at danska stjórnin kunnar um hernaðarliga leiklutin hjá Føroyum, men hesum sýtir stjórnin fyri. Landsstýrið fer at taka málið upp á samráðingarfundinum í dag, hóast danir hava noktað at taka tað við í fund- arskránna danska stjórnin hevur kunn- að landsstýrið um leiklutin hjá Føroyum í hernaðarlig- um viðurskiftum. Síðsta dagin í mai sendi løgmaður danska forsætis- ráðharranum eitt uppskot um, hvussu landsstýrið vil hava fundarskránna at síggja út. Í hesum uppskoti skal danska stjórnin kunna landsstýrið um hernaðar- mál, sum hava við Føroyar at gera. Men tá Poul Nyrup Ras- mussen eina viku seinni svarar brævinum frá løg- manni, verða hernaðarmál strikað av dagsskránni. – Danska stjórnin hevur einki at leggja afturat tí not- ati, sum Verjumálaráðið hevur gjørt um hernaðar- støðirnar í Føroyum. Hetta notat hevur landsstýrið fing- ið, og eru faktuellir spurn- ingar til hetta notat, er stjórnin sinnað at svara hes- um spurningum, skrivar Poul Nyrup Rasmussen í brævinum. Í notatinum, sum danski forsætisráðharrin nevnir, standa bara faktuellir upp- lýsingar um hernaðarstøð- irnar í Føroyum, og einki nýtt er at finna í hesum not- ati. Fáa einki gjørt uttan kunning Fríggjadagin sendi løgmað- ur nýtt bræv til Poul Nyrup Rasmussen, har hann sigur, at landsstýrið ikki skilir, at stjórnin ikki vil kunna landsstýrið um hernaðar- mál. – Landsstýrið hevur fing- ið notatið frá Verjumálaráð- num, og umframt at danska stjórnin kann svara spurn- ingum um hetta notat, eigur stjórnin eisini at koma við eini kunning av strategiska týdninginum hjá Føroyum, heldur Anfinn Kallsberg. Av tí, at skeiv lýsing hjá Smyril Line er komin í blaðið mikudagin endurprenta vit tí røttu lýsingina í dag. Sí niðanfyristandandi lýsing Anfinn Kallsberg sigur, at landsstýrið er ikki ført fyri at gera nakran verju- politikk, fyrr enn danska stjórnin hevur kunnað føroyingar um hernaðar- ligu viðurskifti Poul Nyrup Rasmussen noktar fyri at viðgera hernaðarligu støðuna hjá Føroyum, um landsstýrið ikki kemur við einum ítøki- ligum uppleggi um verju- politikk Landsstýrið ynskir tí at fáa hetta mál sum ein sjálv- støðugan part av samráðing- unum, og landsstýrið vil hava donsku stjórnina at greiða bæði frá teimum søg- uligu viðurskiftunum og framtíðarstøðuni. Týsdagin var aftur bræv- askifti millum løgmann og forsætisráðharran. Poul Ny- rup Rasmussen vísti før- oyska kravinum um at verða kunnað um hernaðarmál frá sær. Hann sigur, at samráð- ingarnar byggja á, at før- oyingar skulu gera upplegg og so verður tosað út frá tí. Skal hernaðarmálið viðger- ast, mugu føroyingar koma við einum ítøkilium upp- leggi til hetta. Anfinn Kallsberg svarar danska forstætisráðharra- num, at føroyingar kunnu ikki koma við nøkrum upp- leggi um verjupolitikk í framtíðini, tí føroyingar kenna einki til týdningin hjá Føroyum í hesum saman- hangi. Landsstýrið veit ikki hvønn leiklut Føroyar hava í hernaðarligum saman- hangi, men landsstýrið heldur, at nógv bendir á, at hesin leiklutir ikki hevur verið lítil. – Landsstýrið heldur seg eisini seinastu mánaðirnar hava fingið innlit í, at Dan- mark hevur fingið fíggjar- ligan ágóða av, at Danmark hevur nýtt føroyskt og grøn- lendskt landaøki í hernað- arligum viðurskiftum, skrivar løgmaður í brævi- num til forsætisráðharran. Kunning seinni Landsstýrið endar tó brævið við at siga, at tað má taka til eftirtektar, at danska stjórnin ikki ynskir at hava hernaðarmál við í fundar- skránni. – Vit ætla at taka málið upp á fundinum, og danska stjórnin hevur lovað at koma við eini kunning seinni, sigur Anfinn Kalls- berg, løgmaður. – Vit hava ongan møgu- leika at gera nakað upplegg um verjupolitikk í framtíð- ini, um vit ikki kenna søg- una og tann leiklut, sum Føroyar hava havt og hava í hesum samanhangi. Landsstýrið hevur nevnt, at tað umhugsar at søkja um limaskap í felagsskapinum Partnership for Peace, sum er ein felagsskapur við til- knýti til NATO. Men nakran neyvan verjupolitikk ella upplegg um hetta, sigur landsstýrið seg ikki vera ført fyri at gera, uttan at tað fær ein kunning frá donsku stjórnini. Landsstýrið krevur at fáa upplýsingar um hernaðarliga leiklutin hjá Føroyum fyrr og nú, men hesum sýtir danska stjórnin fyri