fríggjadagur 19. august 2011síða 36

Fríggjadagur 19. august 2011 · Nr. 95 20 Sosialurin Kjak Eg skilji á lagnum, at summi vilja fram­ hald­andi halda hetta tjakið gang­andi, men tað verður so ikki við mær sum luttak­ara. Tikin á bólið sum eg varð, eins og so nógv onnur, illur, eins og so nógv onnur, viðmerkti eg støð­­una, uttan at vita hvat veruliga lág aftan fyri atsókn­ina í Norra. Tað var skeivt. Eg havi alment biðið um umbering sum er tikin til eftir­tektar. Tað er neyðugt at koma víðari. Vit hava eitt týdn­ ingarmikið løgtings­ val fyri framman, og flokkurin hevur brúk fyri, at vit standa sam­an. Vit hava nógv mál upp á hjarta sum flokk­­­ur, og valevni hava mál sum tey ynskja við­gjørd, í trá við flok­sins stevnu­ skrá. Eg havi verið virk­in í Javnaðar­flokki­­num yvir 20 ár og havi altíð vart stevnuskránna hjá flokki­num og verið flokkinum trúgv­ur. Trú­virði hjá flokki­ num og hjá mær er enn sterkari við einari fyri­­geving, um onkur skuldi ivast í tí. Eg eri framvegis valevni, og eg eri fram­­vegis partur av sam­­­gong­uni í býráðnum. Tað er av týdn­ ingi, at Javnaðar­flokkurin varðveitir sína sterku støðu, serliga í hesum kreppu­tíðum, og tí muga øll, sum vanliga eru ein borgan fyri teimum bleytu virð­ unum standa saman, enn meira nú enn nakrantíð, tí júst í krepputíðum eru tað oftast tey bleytu virðini, ið verða niðar­­laga raðfest, og tað kunnu vit sum flokkur og menniskju ikki góðtaka. Eg havi sjálvandi nøkur hjartamál, sum eg komi at við­gera, og umrøða, men megin­ reglan eigur at verða, at tey virðir og tann sosiala stevnu­skrá, vit umboða, koma til sín rætt, og sum borga fyri einum rættvísum samfelag. Tað verður ikki víð mær sum luttakara! Helena Dam á Neystabø landsstýriskvinna í mentamálum Áhaldandi orðaskifti um orðblindni fer heilt vist at ávirka bæði myndugleikar, skúlar og arbeiðspláss at viður­kenna orðblindni, og ikki minst, at hesi somu taka á seg ábyrgd at betra umstøðurnar hjá borgarum, sum bera hetta brek. Tí hetta er eitt brek, sum tað við røttu hjálpini ber til at bøta um. Tað hevur einki við vantandi evni ella ágrýtni hjá tí einstaka at gera. Samstundis er orðblindni eitt brek, sum hevur havt ilt við at vera viðurkent. Søgan um Menu Martinsdóttir var eitt talandi dømi um, hvussu trupult tað er at berjast fyri egnum rættindum, men eisini ein søga um, at tað eru mong, sum veruliga royna at stuðla, og at til ber at fáa eina útbúgving. Eg vil í hesum sambandi eisini nýta høvi at siga frá, at so miðvísur tíðindaflutningur kann hava ta avleiðing, at fólk halda, at vit hava als ongar skipan­ir í Føroyum, sum virka orðblindum at frama. Og tað er ikki so. Tíbetur hava vit bæði serlærarar og lesivegleiðarar, sum gera eitt stórt arbeiði fyri at varnast næmingar við lesitrupulleikum og seta hósk­andi skipanir í verk. Og vit hava eina ser­undir­­vísing­ arskipan, Ser­námsdepilin og Sernáms­frøði­ligu ráðgeving­ ina, sum virkar. Tað eiga vit ikki at undirmeta. Í mong ár hevur kunngerð verið galdandi um rættindi til sernámsfrøðiliga hjálp á miðnámsskúlunum, og mær vitandi er ongum sýtt fyri at fáa neyðuga hjálp. Á sam­ skipaða umsókn­ar­­blaðnum til miðnáms­skúlarnar verður roynt at varn­ast tey, sum eru orð­blind, so neyðug hjálp kann verða veitt. Tað, sum nú hevur týdning, er at viðurkenna orðblindni og at skipa tilboðini, so at tað ikki verður steinur oman á byrðu at fáa fatur á røttu hjálpini, sum er til taks. Serligur undirvísingar­ førleiki krevst Tað krevur serligan fak­liga førleika at veita røttu undir­ vísingina. Og stað­fest­ast má, at samanlagt hava tað verið ov fá, sum hava havt neyð­ ugu fakligu førleik­ar­nar at staðfesta orð­blindni og at geva røttu undirvísingina. Tørvur er á fleiri fólkum við miðvísum førleikum. Og tørvur er á opinleika um trupulleikan. Júst tí havi eg sum lands­ stýriskvinna í mentamálum sett í verk eftirútbúgvingar innan lesing og skriving, herí­millum orðblindni, fyri fólkaskúlalærarum. Eisini er skipað fyri orð­blinda­­lærara­ útbúgving fyri lærarum í frítíðar­undir­vísingini og fyri lærarum í vinnu – og miðnáms­skúlu­n­um, og skúla­ árini 2011/2012 og 2012/13 verður skipað fyri eftir­ útbúgv­ing fyri allar fólka­ skúla­lærarar innan fak­liga lesing og kunningartøkni. 30 serlærarar útbúnir næsta ár Næsta ár verða 30 lærarar lidnir við eina 3-ára útbúgving sum serlærarar. Og hesa ferð er serligur dentur lagdur á, at tey lesandi ogna sær fakligan førleika at viðgera lesi- og skrivitrupulleikar og orð­­blindni. Fyrra hálvár í fjør snúði seg um lesi- og skrivitrupulleikar og seinna hálvár um orðblindni. Fólka­ skúlin skuldi nú verið væl fyri viðvíkjandi fakligum førleika at hjálpa orðblindum næmingum. Lesivegleiðarar Í 2010 vóru 30 lesivegleiðarar útbúnir, sum starvast á skúlunum kring landið. Nú skúlaárið 2011/2012 byrjar, eru tímar settir av, so at lesivegleiðararnir kunnu fara til verka. Lesivegleiðararnir skulu menna lesi- og skrivi­undir­ vísingina í skúlunum, ráð­ geva leiðslu og lærarum, leggja lærarum lag á næm­ ingalagaða undirvísing í flokkunum og vísa á, um næm­ingar hava lesi- og skrivi­ trupulleikar m.a. orðblindni. Orðblindalærarar Í fjør tóku eisini 18 orð­ blinda­ lærarar prógv. Hetta er ein útbúgving fyri tey, ið undirvísa vaksnum, 14 ár og eldri, sum eru orð­blind. Luttakarar vóru lærarar, ið undirvísa í frítíðarundir­ vísing­ini, vinnu- og miðnáms­ skúlunum og lærarar, ið undirvísa í elstu flokk­um fólkaskúlans. Lærarar við hesi útbúgving starvast í dag m.a. í Teknisku Skúlu­ num, Handils­skúla­num, í fólka­skúlunum og í Sernáms­ deplinum. Frítíðarundirvísing Umframt at orðblinda­ und­ irvísing og vegleiðing fyri orðblindum er skipað í nøkr­ um vinnu- og miðsnáms­ skúl­um, hava vit í Menta­ mála­ráðnum í sam­starvi við kommunurnar skipað undirvísing innan frítíðar­ undir­­vísing­ina fyri orðblind vaksin, 14 ár og eldri. Undir­ vísingin fer fram í 7 kvøld­ skúlum kring landið og í skúlanum Dugna við Áir. Serlig átøk í fólkaskúlanum Tímajáttanin í føroyskum í byrjanarundirvísingini er munandi økt seinnu árini, partvís tvílæraraskipan er sett í verk í fyrsta og øðrum flokki, og t skipað er útgávurøð av lætt lisnum bókum og arbeiðstilfari - hetta bara fyri at nevna nøkur átøk, sum hava til endamáls at tryggja, at øll børn læra at lesa og at skriva so skjótt og so væl sum til ber, og at skúlarnir hava bæði tilfar og tímar at fremja eina mennandi lesi- og skriviundirvísing.. Áhugafelagið Lesi- og skriviveik Áhugafelagið Lesi- og skrivi­ veik hevur í fleiri ár veitt orðblindum ráð­geving og undir­vísing, og Menta­ málaráðið veitir felagnum árligan stuðul til hetta virk­ semi av serligari játtan á fíggjar­lógini. Bæði lesivegleið­ arar, orðblinda­­lærarar og ser­lærarar undir­vísa hjá felagnum. Samskipan er neyðug – rektarafundur er fráboðaður Tíðindaflutningur, sum hevur verið seinastu tíð­ina um orblindni, ger vart við, at ov lítið verður gjørt fyri, at orðblindir næm­ingar kunnu luttaka í miðnáms­ útbúgvingum og í hægri lestri. Sum sagt hava næmingar á miðnáms­skúlunum rætt til hjálp, og vit hava í kunngerð ásett eina mannagongd um hjálp og stuðul. Neyðugt er at samskipa hjálpina, so at hon er sjónligari og virkar skjótari. Til tess at bøta um henda trupulleika, fari eg í næstum at skipa fyri einum fundi við rektarar og leiðarar í vinnu- og miðnámsskúlum og hægri útbúgvingum, um teir møguleikar, sum eru, og tey rættindi sum tey, ið bera brek, m.a. orðblind eiga í sambandi við útbúgving. Høvuðsendamálið er at gera eina mannagongd, soleiðis at lestrarvegleiðarar o.o. neyvt vita, hvussu tey skulu bera seg at, og at tað ikki verður ein afturvendandi trupulleiki hjá næminginum, men at skúlin hevur eina greiða tilbúgving, sum bara virkar. Eisini verða lógarbroyt­ ingar gjørdar bæði viðvíkjandi miðnámsútbúgvingunum og hægri útbúgvingum, sum greitt tilskila rættindi teirra, sum bera brek, og sum ynskja sær eina útbúgving á jøvnum føti við onnur. Eg havi sum landsstýris­ kvinna frá fyrsta degi sett mær fyri at gera nakað miðvíst fyri at bøta um um­ støðurnar hjá teimum, sum hava lesi – og skrivi­trupul­ leikar, m.a. orðblind, men tað krevur fakligar førleikar, innlit, og ikki minst viður­ kenning, og tað tekur tíð. Minsta kravið hjá næm­ ingum og foreldrum má vera, at fólkaskúlin veitir næmingum eina lesi- og skrivitrygd í seinasta lagi í 2. flokki, og at óneyðugar forðingar fyri hesum verða beindar burtur. Eisini at miðnámsskúlarnir nýta tær skipanir, sum eru settar í verk, og at vit sum fólk og serliga útbúgvingarstovnarnir virða ST-sáttmálan um rættindi teirra, sum bera brek, at ogna sær eina útbúgving. Eg haldi, at nógv er gjørt, men vit eru ávegis, so vónandi fara vit at síggja nógv góð úrslit, og at tey, ið eru lesi- og skriviveik m.a. orðblind, ikki kenna seg vera við skerdan lut í útbúgvingarskipanini. At læra at lesa og at skriva er ein mannarættur – sjálvandi Alt summarið hevur Kringvarpið varpað ljós á viðurskiftini hjá orðblindum og lesiveikum, og tað fegnist eg um. Tað er ein sannroynd, at í nógv ár er ov lítil áherðsla løgd á at veita orðblindum og lesiveikum ta undirvísing og ta hjálp, sum kann tryggja orðblindum eitt heilt vanligt lív á jøvnum føti við onnur, sum ikki bera hetta brek Levi Mørk