fríggjadagur 2. september 2011síða 19

19 Fríggjadagur 2. september 2011 · Nr. 101 Sosialurin Hugleiðing Eitt bygdafrell trýnur fyri fyrstu ferð innar í Tjóð­leik­ hús Føroya. Sjálvt national­ teatur føroyinga. Fyri hon­um stendur partur av ment­an­arelitu landsins. Har er hin, ið skrivaði skaldsøgu aldarinnar, sum bert hevur ein bók­stav sum heiti, og at kallað eingin hevur lisið, hóast fleiri tykjast royna at lata sum um, tey hava gjørt tað. Honum við lið er hin, ið gekk á høvundaskúla á Flatlondum og helst hevur skrivað okkurt lesivert, hóast fá hava lisið. Onnur kend andlit, ið hann lítið ella einki veit um, men hevur sæð á onkrari mynd í miðlum ella onkrari sending í Degi og viku eru framvið, og hann kennir seg eins og fremmanda gongustjørnu í løgnum kosmos handan stjørnuhav, sum lítið hevur til felags við bygdina, har hann kennir hvørt mansbarn, og tey kenna hann. Hetta er kortini ikki heilt fremmant. Eg havi verið inni her fyrr. Sum smádrongur í Havn var hetta meiaríið í miðbýnum. Einu sinni var trot á mjólk í Havn. Hetta mundi vera umleið 1970. Keyp­ manninum á Landa­vegnum tørvaði mjólk at selja, men hann fekk onga. Skamtan var sett í verk. Í mesta lagið tveir pakkar til hvørt húski. Keypmaðurin fann upp á ráð. Vit smá­dreingir, einir tólv í tali, vórðu allir onkurs­ vegna kroystir inn í bil hans­ ara, og so gekk leiðin oman á meiaríið. Ein og ein vórðu vit sendir inn, og ein fyri og annar eftir komu vit útaftur við tveimum pakk­um av mjólk, ið vit høvdu keypt fyri pening keypmansins. Jú, býttur var hann ikki keyp­ mað­urin, og hann gjørdi fegin nakað fyri kundar­nar. Vit fingu nøkur gummibomm í part aftur fyri ómakin. Men hetta er ikki meiaríið longur. Hetta er Tjóðpallur Føroya. Í einum trongum og lítið broyttum meiaríið. ”Máti skal vera við at vera lítillátin,” segði ein grannin um nýggja bil borgarstjórans, ið hevði keypt ein so stak lítlan bil. Nakað tað sama kundi verið sagt um Tjóðpall Føroya. Hevði útlendingur biðið meg víst sær Tjóð­pall Føroya, ella sjálvt National­teatrið, so hevði eg ivaleyst funnið onkran annan bygning og borðreitt við hvítari lygn. Kanska Norður­landa­húsið. Ella Ebenezer. Amtmans­ borgina. Okkurt annað. Bara ikki hesa skommina. Ikki sørt fjálturstungin og smæðin trýni eg so innar í salin. Fimm røð við umleið tjúgu slitnum stólum uttan nakað frámerki, so vit gjørdu skjótt av, tá vit sóu tvey pláss á aftastu røð. Ein eldri kvinna er um at detta, tí trapputrin eru bert leysir skamlar, og hesir flyta seg, hvørja ferð onkur traðkar á teir. Ein løta gongur við onkrum hissini klassisk­­um klavertónleiki, meðan vit bíða og skimast runt í rúmi­ num. Jú, onkur kendur er afturat, hóast eingin kenn­ir meg. Har situr Stein­­bjørn. Hann skrivaði hin sjón­­leik­ in, sum æt Skipið. Eina­ferð í sjeytiárunum. Hann sá eg við skúlaflokki mínum í Sjón­ leikarhúsinum. Síðan havi eg ongantíð verið til nakran sjónleik í Havn. So hetta er í allar mátar fremmant umhvørvi, men fólk­ini tykj­ ast blíð og ikki sørt fyri­kom­ andi. Leiðari Tjóð­palsins, vit eru fødd sama dag bæði, men tað veit hon ikki av, bjóðar kaffi og køkur og er fyri­­kom­ andi og blíðsnýðað. Ljósið skiftir spakuliga og innar á pallin trýnur Eyðun. Hann er eldur, síðan eg sá hann seinast. Tað eru eisini meira enn tríati ár síðan eg sá hann ”live”. Í sjeytiárunum undirvísti hann í leiklist á skúla mínum, og onkrar av hes­um tímum minnist eg enn, hóast ikki mangir eru í minni­num annað enn føroyskt tímar hjá Jeffrei. Vit báðir sonur Eyðuns gingu í sama flokki. Báðir vóru ikki sørt kúllasligir og høvdu tískil okkurt til felags. Nakrar ferðir var eg eisini við honum heima hjá teimum í Rabarbu­kvarterinum. Ivist í, um foreldur míni vóru heilt álvulig um tað, tí her gingu tey, sum Eyðun sjálvur nevndi úr fólka­tosi, nakin runt í húsunum. Spennandi var, og blíð vóru tey, tað minnist eg, men eg sá ongantíð nakran naknan av teimum. Eyðun er professionellur. Kom at hugsa um hin, ið hevði verið niðri á meginlandinum við skipið. Har hevði hann vitja eitt ávíst hús, har fólk vóru ómetaliga blíð. Spurdur um munin millum tænastuna í hesum húsi og heima, læt í honum: ”Fakfólk eru nú eina­ferð fakfólk.” Og fakfólk er Eyðun. Tað er eyðsæð, hóast undir­ritaði ikki hevur tað stóra skili fyri sjónleiki ann­­ars. Fólk sótu í stívliga tveir tímar rúnar­ bundin og fylgdu frásøgu hansara, ið við ein­fald­­um dramat­isk­um snildum leiddi okkum gjøgn­­­um lív hansara sum apu­kattur. Eisini vit, ið hálvg­­um kendu okkum sum fremm­­andar gongu­­stjørnur í ókendum universið fjart heimaní­frá og ikki hildu okkum hava skil á sjónleiki, fingu kort­ini eina upp­­living, ið verd er taka við fram á leið. Mað­ur­in hevur karis­ma í ríkiligt mát. Lívsleið apukatsins og brótingartíð innan sjónleik í Føroyum seinastu fimmti árini, og tá serliga í 60 og 70 árunum, eru í veruleikanum í stóran mun sama søga. Eyðun greiddi livandi og hugtak­ andi frá gongdini. Søguna kryddaði hann við smá­ søgum, soleiðis at onkuntíð rungaði láturin, men fyri tað mesta var pinnastilt, tí eingin vildi órógva, og øll vildu hava hvørt orð við. Tey ella rættari vit sótu undir hvørjum orði. Takk fyri Eyðun Hugleiðing um Eitt lív sum apukattur og Tjóðpall Føroya Levi Mørk býráðslimur Edmund Joensen, Lamba Tey sinnisveiku og teirra avvarðandi hava nú langt um leingi vunnið stríðið um at fáa egnar íbúðir og nú er loksins komið á mál við at byggja 16 íbúðir til sinnisveik í Havn. Tórshavnar kommuna hevur avgreitt sín part. Vónandi verður tað skjótt, at landið fer til verka við at søkja um endaligt byggiloyvið, soleiðis at arbeiði kann byrja. Vit hava nógv við sinnis­ breki í Føroyum, sum tíverri velja eina aðra loysnir av neyð og tað er at flyta av landinum. Tí umstøðurnar fyri sinnis­ veik eru somikið út av lagið vánaligar. Serliga er tað vardar íbúðir og møgu­leikan fyri at fáa vart starv sum halta. Vit skulu taka tey sinnis­ veik fyri fult og soleiðis, at tey sjálvi føla “at tey eisini eru nakað” hóast sinnisbrek og ikki verða sæð sum 2 flokka menniskju, sum tað framvegis eru galdandi hjá okkum í Føroyum. Nei, vit eru øll menniskjur og hava líka krav uppá lívið hóast brek, eisini tey sinnisveiku sum búgva her á klettunum. Tí eitt vist, at vit hava ella kenna øll hava onkran í familj­uni hjá okkum sjálvum, sum er sinnis­veikur á ein ella annan hátt og hetta kann í ein viss­an mun raka okkum øll. Tí frøist eg nú um, at tað verður endiliga varpa ljós á hetta álvarsliga mál ,um at vit í Føroyum fáa 16 nýggjar íbúðir fyri sinnisveik í Havn, men enn er langur vegur á mál. Eg saknið at fáa at vit nær Rósa Samuelsen ætlar sær at seta spakan í. Hava vit samvitsku at lata vera? Fakkunnleikin hevur víst á at psykiatriskudeplin er í Havn frammanundan og tey fólkini sum eru sinnisveik, skulu flytast til hesar 16 íbúðir­nar íbúðirnar fra psykia­triska­deplinum. Fakkkunnleikin metir eisini, at við at byggja í Tórs­ havn er ein styrkur fyri tey sinnisveiku og hetta er eisini tað sum álitið um hesa ætlan leggur upp til. Somuleiðis er hetta sera gott fyri at “ føla seg tryggan og virdan sum eitt menni­ skja” sum vit øll hava rætt til, óansæð um vit eru sinnisveik ella ikki. Men vit eru jú øll bara menniskju og hava krav uppá eina líka viðgerð og rætt til at liva lívið og eisini við egnum bústaði og tað skal vera í egnum landið. Herfyri var komið á mál og Tórshavnar kommuna og Landsstýriskvinnan í Almenna og Heilsumálum Rósa Samuelsen, eru nú samd um at halda seg til upp­runa­ ligu ætlan­ina við at byggja 16 íbúðir til sinnisveik í Havn. Hetta eri eg og fleiri við mær sera fegin um og hetta er eisini uppá tíðina, at tað frá politiskari síðu verður framt nakað fyri tey veik­ astu í okkara samfelag – og tað, er at fegnast um fyri vælferðarsamfelagið Føroyar. Men her skal handling til. Parturin hjá Tórshavnar kommunu liggur ikki eftir í hesum málið og tað er at fegn­ ast um. Men vit mugu øll ikki gloyma at tey sinnisveiku eru jú eisini menniskjur, skulu virðast og hava krav uppá líkarætt. Loysnin er ikki, at tvinga tey av landinum. Spurningurin er so nær henda bygging uppá 16 íbúðir­ nar til sinnisveik byrjar? Tær 16 íbúðirnar til sinnisveik í Havn