fríggjadagur 7. oktober 2011síða 42

nr. 116 · 7. oktober 2011 10 VIKUSKIFTI Ein ferð inn í føroyskt – enn eina ferð Bókin Ein ferð inn í føroyskt varð upprunaliga skrivað sum ein fyribils útgáva til royndarflokk í Hoydølum fyri knappliga tjúgu árum síðan. Nú er bókin endurskoðað mál Randi Kúrberg post@sosialurin.fo Kári Davidsen og Jonhard Mikkelsen hava enn eina ferð lagt aftur at føroyska mállæruvarðanum. Hesa ferð er tað ein endurskoðað útgáva av Eini ferð inn í føroyskt, sum upprunaliga varð skrivað sum ein fyribils útgáva til royndarflokk í Hoydølum fyri knappliga tjúgu árum síðan. Ábøtur, nýgerðir og nýhugsan taka lógvatak við siðvenju og hugmynd um alskyns frágreiðingar um føroyskt á føroyskum fyri næmingar á miðnámi og tey, ið skulu undirvísa og læra at undirvísa hesum ungu í føroyskum. Bókin kann fyri ein part eisini verða nýtt í eldri fólkaskúlaflokkunum, eins og hugsandi er, at áhugað leikfólk munnu fáa væl burturúr at fara í holt við Ferðina. Broytingar og ábøtur Síðan fyrra Ferðin (1993) kom út, hava fólk sum vera man havt uppskot um ábøtur og broytingar, og mangt av tí er tik­ið til eftirtektar, eins og málbólkurin er broyttur. Gamla Ferðin vendi sær til fólka­skúla og miðnámsskúla, meðan nýggja stílar hægri og vendir sær serliga til miðnám og setursstig. Á seturs­stigi er hon væl egnað sum bæði grund­bók og námsfrøðiligur íblástur til teirra, ið skulu undirvísa í føroyskum í fólka­skúla og á miðnámi. Nýggja Ferðin er góðar 100 síður longri enn hin fyrra, og verður hugt í inni­haldsyvirlitið og samanborið við gomlu bókina, sæst alt fyri eitt, at um­ fatandi broytingar eru gjørdar, tó at miðið og beinagrindin eru óbroytt. Bók­ menta­listin er somuleiðis vorðin longri og bendir eisini á eina meir víðfevnda og fjølbroytta mállæru. Bókin hevur eisini ein leitorðalista aftast, sum er ógvuliga hentur, tá ein vil fáa okkurt ávíst upp­spurt, og eftir hvønn serstakan part eru verkevni, ið hava til endamáls at fáa tann lesandi at gruna og grunda um um­rødda evnið, so tað verður skilt betur. Til dømis endar parturin, ið snýr seg um myndamál (s. 27-38), við spurn­ingum um orðatøk og lýsingar og mynda­málið í teimum. Nýggja Ferðin viðger m.a.: • Hvat mál og myndamál er • Málskyldskap, og hvussu indo­ evropeiskt broyttist til norrønt • Málrøkt og málreinsing og ymiskan hugburð til hesi viðurskifti • Málnýtslu, mun millum talað og skrivað mál og fjølbroyttar sam­ skiftisumstøður • Sjálvljóð og hjáljóð og fyribrigdi sum umljóð, einljóðan, tvíljóðan og palatalisering Eins og í gomlu Ferðini verða føroysk mállæruhugtøk nýtt javnsett við latínsku heitini. Hetta er víðskygt og átti at gjørt tað lættari fyri næmingin at gera javnsetingar millum móðurmálið og tað fremmandamál, hann er í ferð við at læra. Orðaflokkar og setningsbygnaður eru væl og virðiliga viðgjørdir, men í teirri nýggju er lítli orðaflokkurin miðal­varpingar lagdur burturúr, eins og kenni­orðini heldur ikki eru við í endur­skoðaðu útgávuni. Orsøkin er helst, sum sagt verður á s. 325 undir for­nøvnum, at tey eru tey somu sum nøkur av ávísingarfornøvnunum, og mun­urin valdast áherðslu. Upprunaligt og varðveitt endamál Bókin var ætlað sum ein prátingarsom mállæra, sum við einum krøkjandi og kunnandi máli skuldi geva lesaranum innlit í hugtøk og fyribrigdi. Hetta mið er varðveitt í nýggju Ferðini eins og skorður framvegis eru settar undir frá­ greiðingar við dømum og verk­evn­um, so fólk fáa seg roynd. Hetta at ogna sær royndir í sambandi við at hugsa um mállæru og ástøði man mangan vera júst tað, ið manglar í hjá teimum, sum siga seg ikki vera stinn í føroyskum. Eitt eyðkenni við siðvandum mál­ lærum er talvur og reglur, ið vit stutt­ um allýsingum greiða frá ymsum fyri­ brigdum og hugtøkum. Enda­málið er sjálvsagt at einfalda og geva lesar­anum eitt greitt yvirlit yvir evnið, men trupul­ leikin er, at fólk, sum framman­undan ikki hava ein brennandi áhuga fyri máli og mállæru, lúgvast og fáa staðfest, at mállæra er júst so kavfúgvandi rotin, sum tey altíð hava hildið! Hetta er stórur og álvarsligur missur, tí nær fæst høvi at kveikja forvitnið hjá hesum fólkum aftur? Mest sannlíkt: ALDRIN! Ein ferð inn í føroyskt vil byggja brúgv millum góða og einfalda fólka­ skúlalærdómin og samansetta og avbjóðandi skúlalærdómin á setursstigi. Hon er ikki ætlað sum ein fullfíggjað mállæra í føroyskum, men vil heldur vera hondin, ið leiðir yvirum og vísir á tær av­bjóðingar, ið eru fyri framman, sum ein kann fara í holt við, um bragdar­hugurin er til tess. Lærubók og nýggir miðlar við møguleikum fyri dag­ føringum og fjølbroytni Nýggja Ferðin verður ivaleyst endur­ skoðað eitt sindur fyrr enn upp­runa­ útgávan, men eitt hugskot við henni er, at hon skal samvirka við støðugt dagført arbeiðstilfar á útbúgvingarstevnuni á heimasíðu Sprotans. Mangur lærari man hava sannað, at tað oftani eru upp­gávur og verkevni í teimum ymsu mállærunum, ið fyrna heldur enn sjálv mállæran. Tað er millum annað hetta, ið er orsøkin til stevnuna við dagførdum og fjølbroyttum tilfari, eins og tað er ótíðarhóskandi við bókum, sum eru á stødd við tuflutrø. Hetta er nýbrot í føroyskum skúla­ høpi, men verður í veruleikanum bara gjørt fyri at ganga nútíðar skúlakrøvum og frá­læruháttum á møti. Við hesum átaki verður vónað og væntað, at fleiri lærarar sýna stevnuni áhuga og ans og nøra og bøta um hana við fjølbroyttum tilfari og uppskotum um, hvussu arbeitt kann vera við teimum ymsu evnunum, ið bókin nertur við. Taka lærarar og skúlar væl ímóti nýggjum tøkniligum arbeiðsháttum, menna og búgva teir eisini síni lesandi til framtíðina – ikki bara í føroyskum. Jonhard Mikkelsen Føddur 1953 í Vestmanna. Útbúgvin cand. mag. í enskum og føroyskum. Starvast sum lektari á Føroya læraraskúla. Kári Davidsen Føddur í 1946. Útbúgvin cand. mag í týskum og føroyskum. Starvast sum lektari á Føroya Studentaskúla.