fríggjadagur 9. desember 2011síða 42

nr. 143 · 9. desember 2011 10 VIKUSKIFTI Vísind Árni Joensen arni@sosialurin.fo Fyrr í vikuni kunngjørdi amerikanska rúmdarumsitingin tey stórtíðindi, at fyri fyrstu ferð hava granskarar funnið eina gongustjørnu uttan fyri okk­ara sólarskipan, sum tað eftir øll­ um at døma er liviligt á. Í veruleikanum funnu gransk­ ar­arnir gongustjørnuna, sum eitur Kepler-22b, fyri tveimum árum síð­ ani. Navnið hevur gongustjørnan fingið eftir tí amerikanska Kepler Space Telescope, sum fann hana. Nú hava granskarar hjá Nasa sæð gongu­stjørnuna mala rundan um sína stjørnu ella sól tríggjar ferðir, og harvið hava teir staðfest, at tað er livi­ligt á gongustjørnuni. Teir hava eisini staðfest, at Kepler-22b brúkar 290 dagar til at mala rundan um stjørnuna. Fyritreytir fyri lívi – Vit eru vís í, at tað er liviligt á gongu­stjørnuni. Spurningurin er bara, um hon hevur eina skorpu. Hev­ur hon tað, eru hitaviðurskiftini helst eisini góð, sigur Bill Borucki, sum er granskari hjá Nasa. Kepler-22b er væl størri enn okkara jørð ella heilt neyvt 14 ferðir størri, og tað ger, at granskararnir skráseta hana sum eina »super-jørð«. Men hon er langt burturi. Gransk­ ararnir hava mátað teinin at vera 600 ljósár. Tað er langt, sera langt, tí eitt ljósár er 9,4 billiónir kilometrar. Tað jaliga er, at hitin á Kepler-22b tykist vera 22 stig celsius, men tað togar niðureftir, at granskararnir duga ikki at siga, um gongustjørnan hevur eina fasta flatu ella skorpu sum t. d. grót, ella um hon er væta ella kanska gass. Nasa leggur dent á, at hóast teirra granskarar hava staðfest, at tað er liviligt á gongustjørnuni, so merkir tað ikki, at nakað lív er har. Stað­fest­ ingin merkir bara, at fyri­treyt­irnar fyri lívi eru til staðar har. Tann triðja gongustjørnan Kepler-farið kostaði Nasa 600 milli­ ónir dollarar, og tað er útgjørt við tí størsta myndatólinum, sum nakran­ tíð er sent út í rúmdina. Men ferðin hevur ikki verið úrslitaleys. Umframt Kepler-22b hevur farið funnið næstan 1.100 møguligar gongustjørnur, og tað kann finna fleiri enn, áðrenn tað vænt­andi gevst at senda upplýsingar nið­ur á jørðina eina ferð næsta heyst. Fyrr í ár kunngjørdu franskir rúmdar­granskarar, at teir høvdu funnið gongustjørnuna Gliese 581d, og fyri fýra mánaðum síðani boð­ aðu granskarar í Sveis frá, at teir høvdu funnið eina gongustjørnu, sum var skrásett við navninum ella frá­merkinum 85512 HD b. Men sambært Nasa kunnu hesar báðar gongustjørnurnar ikki saman­ berast við Kepler-22b, tí tær mala rundan um stjørnur, sum eru minni og kald­ari enn okkara sól. Harafturat sigur Nasa, at Kepler-22b er tann minsta gongustjørnan so langt burt­ uri við liviligum umstøðum og við ein­ari stjørnu ella sól, sum líkist okk­ ara egnu. Vísindafólk bíða nú eftir at fáa at vita, um tað ber til at fáa fast undir fótin á Kepler-22b. Ber tað til, so bendir nógv á, at tað er liviligt har Funnu super-jørð 600 ljósár burturi