fríggjadagur 10. februar 2012síða 43

nr. 18 · 10. februar 2012 11 VIKUSKIFTI Søga Árni Joensen arni@sosialurin.fo Nakrir av teimum nógvu njósnarunum, sum virkaðu undir seinna heimsbardaga, gjørd­ust kendir aftan á kríggið fyri síni avrik. Okkurt nýtist bert at nevna ong­lend­ingin Kim Philby og týskaran Richard Sorge. Gevork Vartanjan gjørd­ ist harafturímóti ongantíð kendur og fekk sostatt als ikki ta viðurkenning, sum hann av røttum hevði uppiborið. Kort­ini verður hann roknaður sum ein av teim­um størstu njósnarunum í 20. øld. Trygdin var sum vera man í hásæti, og harafturat varð tað dult sum mans­ morð, tá teir tríggir leiðararnir hjá teimum sameindu, Churchill, Roosevelt og Stalin, hildu fund í persiska høvuðs­ staðnum Teheran í november í 1943, har teir skuldu leggja ætl­anir um tað, sum eftir var av heims­bar­daganum. Kortini var tað eydnast fregnar­ tænastuni hjá týsku herleiðsluni at fáa fatur á loyndarmálinum, sum gekk undir kodunavninum Eureka. Týskar­ ar­nir vóru komnir eftir, hvar og nær teir tríggir skuldu hittast. »Operasjón Longdarlop« Avdúkingin hjá teirri hernaðarligu fregnar­tænastuni var vorðið sum fongur hjá teirri týsku leiðsluni. Málið varð latið SS-leiðaranum Ernst Kalten­brunner, og hann gav alt fyri eitt sínum monnum boð um at seta í verk »Operasjón Longdarlop«. Málið var at burturflyta teir tríggjar leiðararnar. Eydnaðist tað ikki, skuldu teir takast av døgum. Til at standa fyri sjálvum átakinum valdi Kaltenbrunner tann best kenda kommandohermannin, sum Nazi- Týskland hevði. Hesin maðurin æt Otto Skorzeny. Skorzeny var ikki hvør sum helst. Nakrar fáar mánaðir frammanundan, í juli í 1943, hevði hann staðið á odda fyri tí kenda átakinum, tá tað eydn­aðist týskarunum at fría italska einaræðis­ harran Benito Mussolini, sum sat fangi í einari borg á einum fjallatindi í Italia. Tað eydnaðist Skorzeny og hansara monnum at fáa fatur á Mussolini og at flyta hann við flogfari til Týsklands. Avdúkað í fyllskapi Men hóast týskararnir gjørdu alt fyri at halda »Operasjón Longdarlop« loyni­ liga, bleiv ætlanin avdúkað. Sovjetski njósnarin Nikolaj Kuznetsov, sum dugdi flótandi týskt, segði seg vera týskan oberstloytnant, og tað eydnaðist honum at fáa SS-yvir­ mann­in Ulrich von Ortel til vinmann. Von Ortel visti um »Operasjón Longdar­lop«, og eitt kvøldið hevði hann drukkið í meira lagi og greiddi vin­mann­inum frá ætlanini. Hann visti eisini at siga, at servandir týskir her­ menn, sum skuldu við til Teheran, vandu í Keyp­mannahavn. Kuznetsov bar skjótt at og greiddi sínum sovjetsku leiðarum frá tí, sum von Ortel hevði sagt. Haðani fóru boðini til tann bara 19 ára gamla Gevork Vartanjan, sum stóð á odda fyri sjey sovjetskum njósnarum, sum hildu eygað við teimum umleið 20.000 týsk­arunum, sum búðu í Persia. Vartanjan og hinir sovjetsku njósn­ ararnir í Persia fóru alt fyri eitt til verka, og stutt undan toppfundinum eydn­aðist tað teimum at avdúka, at seks týskir radiomenn vóru komnir hagar. Tað vísti seg, at eitt týskt flogfar hevði slept teimum niður í fallskíggja nær­hendis býnum Qom. – Vit fóru aftan á teimum til Teheran. Tað vísti seg, at nazistarnir høvdu gjørt eini hús í býnum klár til teirra. Radio­ menninir ferðaðust á kamelbaki, og allir vóru vápnaðir. Meðan vit hildu eyg­að við teimum, komu vit eftir, at teir høvdu radiosamband við Berlin, so vit tóku allar samrøðurnar upp, segði Vartanjan við russiska blaðið Zavtra í 2007. Týskararnir avlýsa Samrøðurnar millum teir týsku radio­ menninar í Teheran og leiðslu teirra í Berlin vóru sjálvandi í kodum. Men tað eydnaðist rættiliga skjótt sovjetsku fregnar­tænastuni at bróta kodurnar, og nú skiltu teir, at týskararnir ætlaðu at senda eina størri deild av servandum her­monnum til Persia, og at Otto Skorzeny skuldi standa á odda fyri teimum. Teir seks týsku radiomenninir vórðu nú handtiknir, men teir fingu boð um at halda fram við samskiftinum við Berlin – tó nú undir sovjetskum eftirliti. – Ein dagin góvu vit radiomonnunum boð um at varskógva sínar yvirmenn í Berlin um, at øll ætlanin var avdúkað, og at »Operasjón Longdarlop« var mis­ eydnað. Hetta fekk alt fyri eitt ta týsku leiðsluna at avlýsa ferðina hjá Skorzeny og hansara hermonnum. Eydnan var við okkum, segði Vartanjan í samrøðuni við Zavtra. Harvið var ætlanin um at burturflyta ella at beina fyri teimum trimum stóru av ongum, og Churchill, Roosevelt og Stalin hildu ta ætlaðu ráðstevnuna í Teheran. Ein tann týdningarmesta av­ gerðin hjá hesum fundinum var land­ gongdin í Norðurfraklandi eitt hálvt ár seinni. Byrjaði sum 16 ára gamal Gevork Vartanjan varð borin í heim í býnum Rostov-na-Donu har suðuri í Russlandi tann 17. februar í 1924. Pápi hansara arbeiddi hjá sovjetsku fregnar­tænastuni og bleiv sendur til Persia í 1930 at virka sum njósnari har. Í Teheran virkaði pápin sum vælhavandi handils­maður, samstundis sum hann var njósnari. Gevork var bara seks ára gamal, tá tey fluttu til Persia, men longu í 1940 fór hann at arbeiða sum njósnari. Hann var tá bara 16 ára gamal. Hetta var nakrar mánaðir undan týská álopinum á Sovjet­samveldið í juni í 1941. Sum nevnt var Gevork bara 19 ára gamal, tá hann fekk týskarar at avlýsa til­takið í Teheran, men hetta var ikki hans­ara fyrsta avrik sum njósnari. Eitt tað fyrsta, sum hann gjørdi, var at út­vega sær pláss í einum skúla í Teheran, har bretar vandu menn, sum teir síðani sendu til Sovjetsamveldið at njósn­ast. Gevork kunnaði Moskva um, hvat hendi, og avleiðingin var, at fleiri bretskir njósnarar blivu tiknir, so skjótt teir komu til Sovjetsamveldið. Saman við konuni Goar arbeiddi Gevork Vartanjan sum njósnari í Mið­ eystri og í Vesturheiminum í meiri enn 30 ár. Hann gavst í fregnartænastuni í 1992. Tá var Sovjetsamveldið ikki til longur. Loyniligt í 57 ár Tað er ikki nakað nýtt, at týskararnir ætlaðu at beina fyri teimum trimum stóru í sambandi við fundin í Teheran. Hetta verður millum annað lýst í franska filminum »Teheran 43«. Men navnið Gevork Vartanjan var í mong, mong ár eitt væl dult loyndar­ mál. Tað var ikki fyrr enn í 2000, at hann av røttum fekk æruna av at hava forða fyri drápsætlanini. Tá kom eisini fram, at hann longu í 1986 var vorðin heiðr­aður við heiðursmerkinum «Ein hetja Sovjet­sam­veldisins«, sum var størsti heiður í landinum. Tá hann doyði tann 10. januar, bleiv Gevork Vartanjan dúgliga fagnaður í teimum russisku fjølmiðlunum, og Dmitrij Medvedev, forseti, lýsti hann sum ein »søguligan njósnara, ein sann­ an russara og ein sjáldsaman persón.« – Hann var við í nøkrum heilt ser­ ligum atgerðum, sum hava serlig pláss í søguni hjá okkara fregnartænastu, skriv­aði Medvedev í einum brævi til fam­iljuna. Í 1943 forðaði sovjetski njósnarin Gevork Vartanjan fyri, at ein deild av servandum týskum hermonnum beindi fyri teimum trimum stóru, Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt og Josef Stalin. Í síðsta mánað doyði hann, 87 ára gamal Njósnarin sum bjargaði teimum trimum stóru Teir tríggir stóru sameindu undir seinna heimsbardaga, Josef Stalin, Franklin D. Roosevelt og Winston Churchill á fundi í Teheran í november í 1943 SS-yvirmaðurin Otto Skorzeny og Gevork Vartanjan (til høgru)