fríggjadagur 9. mars 2012síða 54

nr. 30 · 9. mars 2012 14 VIKUSKIFTI Anna, ið er eitt av fleiri dømum um næm­ingar, eg havi møtt á yrkisleið míni, gekk í 5. flokki og hevði ringt við at læra seg at lesa. Longu meðan hon gekk í barnagarði sóu foreldrini, at hon hevði torført við at samskifta við hini børnini og tey vaksnu. Anna tímdi heldur ikki væl at lurta eftir søgum og fór altíð at gera okkurt annað, tá ið hini spældu spøl, har tað var neyðugt at hugsavna seg og samskifta málsliga. Kortini var tað ongin á stovninum, sum gjørdu nakað burtur úr hesum, og foreldrini hugsaðu, at so mátti alt fara at laga seg, tí tey, sum arbeiddu á stovn­inum vistu, hvat var best, tá ið um mál og málmenning ráddi. Hvat er mál? Vit hava nógv sløg av máli, t.d. mál við ongum talaðum orðum, talað mál, skriftmál, teknmál, kropsmál, mynda­ mál, tónleik, drama, keipur og dans. Málið er ein treyt fyri at kunna skipa okkara hugsan, sum ger okkum før fyri at greiða frá, hvat vit ynskja. Fyri at børn skulu læra mál, mugu tey fáa dagliga ávirkan, og tað, sum gjørt verður saman við børnunum má vera stuttligt og hugvekjandi hjá teimum, fyri at tey framhaldandi skulu tíma og orka. Mál er ein partur av okkara mentan, og ígjøgnum málið bera vit hvørjum øðrum og komandi ættarliðum okkara sosialu og mentanarligu eyðkenni og vitan. Um barnið skal læra at samskifta væl, er neyðugt at námsfrøðingar, t.d. teir, sum vóru um Onnu, eru tilvitað um málið. Eisini mugu teir, í samveru síni við børnunum, gera arbeiðið við mál­inum nóg sjónligt. Tað er neyðugt, at vit fáa allar síður av málinum við, og at hædd verður tikin fyri, á hvørjum menningarstigi børnini eru. Stórur kunnleiki krevst um, hvat málsnið og hvønn málførleika vit styrkja, tá ið vit tosa við børnini. Eisini skal málsliga virksemið leggjast soleiðis til rættis, at børnini halda tað vera stuttligt at spæla við málið. Málmenning á dagstovnum Longu sum pinkubarn súgva børnini vitan, lærdóm og upplivingar til sín. Alt er spennandi, nýtt og fult av upp­ livingum, og her byrjar lívslanga læringin, sum í stóran mun byggir á eitt væl ment mál. Í einum framkomnum samfelagi er eitt væl ment mál og skrift­mál nevniliga ein avgerandi fyri­ treyt fyri læring og eigur at vera ein náttúrligur partur av dagligdegnum hjá børnunum bæði heima og á dagstovni. Neyðugt er, at børnini vaksa upp í einum stimbrandi læruumhvørvi, sum virðir børnini, tá ið tey vísa áhuga fyri skriftmálinum, og sum letur børnini sleppa at síggja, hoyra og skriva orð. Hetta er við til at geva teimum lesi- og skrivigleði longu á ungum árum, sum vónandi varir alt lívið. Serlig atlit mugu takast til børn, ið vaksa upp í tvímæltum umhvørvi, so tey fáa bestu umstøður at læra bæði málini á fullgóðan hátt. Eisini mugu serlig atlit takast til børn, sum av onkrari orsøk eru tarnað í síni menning, og somuleiðis mugu serlig atlit takast til børn, ið eru illa fyri sosialt. Hesum børn­um tørvar serstaka stimbran á nógvum menningarøkjum. Málsligir før­leikar sum t.d. fatan, frásøgn og samskifti sum heild at duga at brúka málið, mugu tí í fyrstu syftu raðfestast sera høgt. Týðiligt samskifti Arbeiðið við málsligu førleikunum hjá børnunum eigur at vera sjónligt í skip­ anini á dagstovnunum, tvs. tað má setast á skrá ávísar dagar til ávísa tíð. Tað, at barnið sleppur at vera við at velja og taka avgerðir, er sera týdningarmikið, tí hetta er kjarnin í barnsins sjálvsfatan og samleika. Til hetta krevst, at barnið sleppur at menna og brúka málið og at møguleikarnir fyri ávirkan skulu vera týðiligir og sjónligir fyri børnunum. Um Anna hevði verið við í skipaðari málvenjing, hevði tað nógv fyrr verið avdúkað, at hon í roynd og veru ikki hevði tamarhald á hesum parti av sam­ skiftinum. So kundi verið arbeitt við at menna hennara førleika so hon slapp at ávirka og seta síni spor á. Førleiki og tíð Tíð skal vera til spælið, samrøðuna, frásøgnina, lesingina, spæliskrivingina, putlispælið og tekningarnar og annað mennandi virksemi, har møguleikar sam­stundis eru at menna málið. Umráðandi er, at námsfrøðingurin dugir at fylgja málsligu menningini hjá børnunum, og at hann í ávísan mun tekur ábyrgdina av, at tey menna máls­ligar førleikar í dagligdegi sínum á stovn­inum. Hetta kann gerast við at hugt verður at ymisku menningarstigunum í barnsins máli við støði í, hvar barnið er komið málsliga í mun til tað, sum barnið hevur brúk fyri at duga í sam­ skifti sínum við verðina rundan um seg. Og vit brúka orð at fata við og at samskifta við í dagligdegnum. Tí skulu øll børn í Føroyum hava javnbjóðis møguleika at ogna sær eitt ríkt mál, so tey hava bestu møguleikar at menna seg. Um ikki børnini læra málsligu amboðini longu í barnagarði, kann hetta skapa stórar trupulleikar fyri barnið, t.d. í samband við lesi- og skrivimenning Í fyrstuni var orðið VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísundafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska í. Hesaferð skrivar Karolina Matras. KAROLINA MATRAS Pd. D.-lesandi, námslektari í sálarfrøði og mál- og lesimenning