fríggjadagur 30. mars 2012síða 54

nr. 39 · 30. mars 2012 14 VIKUSKIFTI At gott kappingarføri skal tryggja Før­ oya vælferð í framtíðini, eru flest øll samd í. Spurningurin er so, hvørjir fak­torar skapa betri kappingarføri. Argu­mentið í hesi grein er, at skulu Føroyar klára seg í altjóða kappingini, er al­neyðugt at hugsa kappingarføri í týdn­ing­inum kappingarpolitikkur. Tað merkir eisini, at vit mugu endurskoða okkara vælferðarskipanir, tí tað eru avgerðir um, hvussu vit skipa væl­ ferðar­politikkin, ið skulu tryggja okkara fram­tíðar kappingarføri. Kappingarføri í einum globalum búskapi Ráðandi búskaparligi logikkurin um kappingarføri byggir á tvey argument: 1) at kappingarføri skapast við at tálma útreiðslustøðinum á privata markn­að­ inum, serliga lønunum, og 2) at eitt høgt útreiðslustøði í tí almenna forðar íløguhugi, og tí mugu útreiðslur til vælferð og almenna umsiting sum heild vera so lágar sum gjørligt. Eru hesar fyri­treytir í lagi, so kemur neyðuga vinnu­liga nýskapanin mest sum av sær sjálv­um. Umfatandi og høgar almennar tænastu­veitingar við einum aktivum al­mennum sektori og einum harav fylgjandi høgum skattatrýsti eyðkennir skandi­navisku vælferðarsamfeløgini. Eftir ráðandi logikkinum eiga hesi lond tí at hava dovnar íbúgvar, lágan pro­ duktivi­tet og vera í stagnasjón! Paradoksið er, at skandinavisku londini stútt og støðugt liggja millum tey allarfremstu londini í heiminum, ikki bara í sosialari vælferð, men eisini í búskaparligum vøkstri. Frágreiðingin liggur í, at politikkur ger mun. Alheimsbúskapurin, vit í dag liva í, varð skaptur við tí politikki, sum Reagan og Thatcher stóðu fyri. Tað er eisini í stóran mun politikkur sum forklárar, hví nøkur lond klára seg betur enn onnur í globalu kapp­ ing­ini. Tey megna gjøgnum aktivan vælferðarpolitikk at byggja kapp­ingar­ førar skipanir og stovnar, t.e. kappingar­ føri í einum breiðari týdningi. Tað er júst hetta, skandinavisku londini hava dugað serliga væl. Norðurlendska vælferðarskipanin Í altjóða vælferðarganskingini er van­ ligt at býta vælferðarsamfeløg upp í ymiskar typur. Vanligt er at siga, at tað finnast trý vælferðarmodell. Tey kunnu vit kalla tað amerikanska, tað euro­ peiska og tað skandinaviska modellið (sí talvu 1). Styrkina í skandinavisku skipanini kunnu vit lýsa við tveimum dømum. Fyrra dømið er danski arbeiðs­ marknaðurin, ið er vorðin heimskendur fyri sín »flexicurity« politikk. Flexicurity er ein samanseting av orð­unum fleksi­bilitetur og security (trygd). Hetta merkir í roynd og veru, at vinnu­fyritøkur eru lítið tyngdar av arbeiðs­marknaðarpliktum og hava tí lætt við eitt nú at sleppa av við sína arbeiðsmegi. Tað merkir sam­stundis, at tey, sum verða koyrd til hús, fáa rímuliga trygd gjøgnum ein høgan arbeiðs­loysis­ stuðul. Og serliga týdningarmikið er, at hesi fólk fáa ein møguleika aktivt at koma víðari í lívinum við tilboðum um meiningsskapandi útbúgving. Hesin politikkur skapar økt kappingarføri, tí vinnulívið fær møguleikan at umstilla seg, tí tað er ikki bundið at tungum út­reiðslum til eitt nú lønir, heilsu- og sosial­tryggingar o.a. Samstundis økir aktivi arbeiðsmarknaðarpolitikkurin kapp­ingarførið, tí fólk verða betur skikkað til at taka á seg størv í øðrum og oftast betur løntum vinnum. Ein annar fyrimunur við skandi­nav­ isku skipanini er, at gjøgnum fría út­ búgv­ingarvalið stuðlar hon eini lívsleið, sum í lítlan mun verður avgjørd av egn­ um pengapungi. Útbúgving verður tá eitt positivt tilval, har tú gert nakað, tú veruliga hevur áhuga fyri. Hetta er við til at skapa sosiala útjavning, men tað skapar eisini kappingarføri. For­treytin fyri einum modernaðum bú­skapi eru vitan, álit og kreativitetur, sum verða umsett til hugskot og vinnu­liga nýskapan. Júst gjøgnum eitt frítt og um­fatandi útbúgvingarval fáa menn­ iskju hesar eginleikar. Hetta sæst eisini aftur á betraðum botnlinjum í vinnu­ lívinum. Føroyska vælferðarskipanin Tað er als ikki óvanligt at meta føroyska samfelagið sum part av norðurlendsku vælferðarskipanini. Kortini hevur eitt nú svenski sosiolog­urin Eva Sundström við sínum arbeiði sligið fast, at Føroyar í stóran mun – um­framt Grønland, men í minni mun Ísland – skilja seg frá skandi­nav­ iskari vælferð. Í Føroyum er tað soleiðis, at tín vælferð í stóran mun er tengd at tín­ um tilknýti til arbeiðsmarknaðin, har tú eisini hevur eina ávísa trygging gjøgn­um ALS. Ert tú uttan fyri ar­ beiðs­marknaðin, eru veitingarnar lágar, og tað eru fáar skipanir – fyri ikki at siga ongar – sum stuðla undir eina aktiva persónliga menning. Á ar­beiðs­marknaðar­økinum og sosiala øk­inum líkjast vit tí eini blanding av teirri ameri­konsku og suðureuropeisku skip­anini, tvs. oftast tørvsmettar minimums­veitingar frá tí almenna ella tað, at ein má líta á familjunetverkið (sí talvu 1). Á teimum økjum, sum danski staturin fram til 1970-80 árini varðaði av, t.e. útbúgvingar- og heilsutænastum, fylgja vit tó prinsippunum í skandinaviska modell­inum: tað merkir alment fíggj­ aðar tænastur við javnbjóðis atgongd fyri øll. Samanumtikið kunnu vit tí siga, at vit í Føroyum hava eina blandingsskipan, har tann amerikanska/europeiska er ráðandi innan produksjónina (arbeiðs­ marknaðin), meðan tann skandinaviska er ráðandi innan reproduksjónina (heilsu­verk, skúla, barnagarðar). Í báðum førum sigla vit eina vanda­ kós. Í fyrra førinum, tí arbeiðs­markn­ aðar­politikkurin er passiviserandi heldur enn aktiverandi. Í seinna førinum er spurningurin um samfelagið ikki bein­leiðis tapir meiri enn tað vinnur, og tí skal nakað av orku brúkast upp á út­búgv­ingarpolitikk okkara. Kappingarføri og vælferð – tvær síður av somu søk Vælferð á vandakós VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísindafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska í. Hesaferð skrivar Gestur Hovgaard. Gestur Hovgaard PhD, lektari í samfelagsvísindum