fríggjadagur 30. mars 2012síða 55

nr. 39 · 30. mars 2012 15 VIKUSKIFTI Vælferðarfellan Dagsins ungdómur gongur vanliga 12- 13 ár í skúla og fer síðan antin í læru ella undir víðari lestur. Alt hetta er alment fíggjað og tí nærum kostnaðarleyst fyri tann einstaka. Tá ið samfelagið í so nógv ár bjóðar fram útbúgvingar til upp­vaksandi ættarliðið, so er eittans argu­ment fyri hesum: tað er, tí at tað loysir seg búskaparliga. Eitt nú hevur danska vísmannaráðið roknað seg fram til, at hvør persónur við hægri útbúgving økir um brutto­tjóðar­ úrtøkuna við millum 3-6 milliónum í sínum produktiva virkna lívi, væl at merkja eftir skatt og eftir at útbúgv­ ingin er afturgoldin. Skal alment goldna íløgan loysa seg, so má tó ein heilt innlýsandi fyritreyt vera lokin. Hon er, at tann, sum fær hesa útbúgving goldna av samfelagnum, eisini livir sítt produktiva lív í sama landi, sum rindar fyri hana, tí annars fær samfelagið sjálvandi ikki pengarnar aftur. Og nú eru vit inni á kjarnanum í trupul­leikanum. Eftir tí, vit vita, flyta einir 300 ung­ dómar við miðnámsskúlaprógvi av land­inum árliga við tí ætlan at taka onkra hægri útbúgving aðrastaðni. Mett verður, at gott helvtin av hesum fólkum ikki venda aftur til Føroya eftir loknan lestur. Í hesum tølum liggja vit lut­falsliga langt oman fyri okkara granna­lond, og talið tykist enntá at vaksa. Leysliga roknað kostar raksturin fyri ein fólkaskúlanæming í 2011-krónum uml. 40.000 um árið. Hetta verða um leið 400.000 í 10 ár. Ein studentaskúla­ næm­ingur kostar um leið 150.000 krónur í 3 ár. Teir um leið 150 fráflytararnir árliga, sum ikki koma aftur eftir loknan hægri lestur uttanlands, hava til sam­ans kostað skúlaverkinum einar 80 milliónir krónur. Hetta eru sostatt pengar, sum samfelagið árliga ger íløgu í, men sum tað ikki fær aftur. Skulu vit leggja nevndu útrokningar hjá danska vísmannaráðnum til grund, so kundi hvør mistur árgangur upp á 150 føroyingar, umframt at goldið sína útbúgving aftur og rindað skatt, eisini økt okkara bruttotjóðarúrtøku við 450 til 900 milliónum. Kappingarføri gjøgnum virknan vælferðarpolitikk Roknistykkið omanfyri er einfalt, men tað setur perspektiv uppá, at lata vit standa til, er tað við áhaldandi stórum tapi av bæði vælferð og kappingarføri sum avleiðing. Skandinavisku royndirnar vísa okkum, at tað er eginleikin at broyta sam­felagsins stovnar at virka í mun til tann globala veruleika vit liva í, sum er av­ger­andi fyri okkara kappingarføri fram­eftir. Tí er neyðugt at fáa gongd á at ar­beiða aktivt við kappingarføri í tí breiða týdn­inginum, sum nevndur er omanfyri. Ongar einfaldar loysnir eru, men við støði í okkara vitan um styrkirnar í skandinaviska vælferðarmodellinum, kunnu vit siga: At tað er neyðugt at fáa í lag ein aktivan samanhangandi politikk mill­ um vinnu-, arbeiðsmarknaðar-, út­ búgv­ingar- og sosialøkini. Hetta kenna vit frá skandi­navisku skipanini sum struktur­politikk, t.e. eina samskipaða ætlan millum sentralar sektorar í sam­ felag­num og sostatt nógv meira enn bara »vinnupolitikk«. At grundarlagið fyri kappingarføri ikki sprettur úr tekniskum fyriskipanum aleina, men við at byggja breitt á menn­ iskjaliga læring og kreativitet. Hetta merkir, at kappingarføri skapast við m.a. at satsa upp á útbúgving og eitt aktivt samanspæl millum almenna og privata sektorin. Bæði innan sonevndu krea­ tivu vinnurnar, innan turismu og innan eitt nú heilsu- og sosialar tænastur eru stórir møguleikar í innovasjón í alment- privatum samanspæli. At tað er neyðugt at økja um okk­ ara vitan og læring. Eitt nú okkara egin­leikar til at læra av teimum mis­ tøkum, sum verða gjørd, og at læra av tí samfelagsgongd, sum er. Tað er soleiðis vit økja okkara vitan um, hvørjar av­ bjóð­ingar vit hava framyvir. Tað er eis­ ini soleiðis vit koma nærri hugskotum til at loysa framtíðar avbjóðingar inn­an heilsu, skúla, almannahjálp, orku, flutning og almenna/privata stýring sum heild! Tað hevur eydnast væl í Skandi­navia, og tað kemst eitt nú av ein­um breiðum, men aktivum granskingar- og menningarpolitikki. Hetta vildi eisini greitt verið ein fyri­ mun­ur hjá okkum at havt. At satsa upp á kappingarføri í tí breiða týdninginum er í grundini at satsa upp á okkara menniskjaliga til­ feingi til ikki bara at flyta av landinum, men til at virka, støðast og trívast í Føroyum. Talva 1: Tey trý vælferðarmodellini Amerikanska modellið Byggir á prinsippið um individuelt og persónligt frælsi á marknaðinum. Tí skal støðið á tænastum vera so lágt sum gjørligt og bara galda fyri tey, sum veruliga hava tørv, grundað á eina tørvsmeting hjá tí einstaka treingjandi. Skipanin verður goldin gjøgnum skattin, ofta supplerað við hjálp frá hjálparfelagsskapum. Umbýtingin av ágóðum millum sosialar bólkar er lítil og ongin. Dømi um slíkar vælferðarskipanir eru USA og Kanada. Europeiska modellið Byggir á sokallaða subsidaritetsprinsippið, t.e. at tað almenna ikki blandar seg, fyrr enn møguleikarnir í familjuni eru brúktir. Staturin kann geva tilskot, serliga til at nøkta ein familjutørv, eitt nú til barnaansing heima. Skipanin byggir á tilknýti til arbeiðsmarknaðin gjøgnum kravdar tryggingar. Umbýting millum sosialar bólkar er nakað av, har skipanin heldur fast í tradisjonell familjumynstur, eitt nú við heimagangandi mammum. Týskland og Frakland eru dømi um slíkar vælferðarskipanir. Skandinaviska modellið Byggir á prinsippið um universalitet, t.e. at skipanin skal fevna um øll (t.d. fólkapensjón og barnakekk). Skipanin verður goldin gjøgnum skattin við stórum umbýti millum sosialar bólkar, t.d. gjøgnum rættiliga progressiva skattaskipan. Endamálið er at skapa størri javnað millum samfelagsbólkar, soleiðis at dentur er lagdur á javnbjóðis møguleikar fyri øll. Hendan skipanin leggur tí dent á eina aktiva íløgu í framtíðina hjá tí einstaka. Sum navnið sigur er henda skipanin tann, sum er galdandi í skandinavisku londunum, Danmark, Svøríki, Finnlandi og Noregi, tó við innanhýsis munum millum londini. Talva 2: Lestur til víðari inspirasjón Eva Sundstrøm (2006) Välfärdspolitiska förhållanden i Västnorden. TemaNord 2006:520 Huset Mandag Morgen og Nordisk Ministerråd (2005) Norden som global vinderregion. På sporet af den nordiske konkurrencemodel. ANP 2005:777. John L. Cambell og Ove K. Pedersen (2005) Dansk institutionel konkurrenceevne i den globale økonomi. Copenhagen Business School. Nordisk Ministerråd (2009) Nordic Innovation Monitor. ANP 2009:721. Sum flytifuglar fara einir 300 ungdómar við miðnámsskúlaprógvi av landinum árliga við tí ætlan at taka onkra hægri útbúgving aðrastaðni. Trupulleikin fyri føroyska samfelagið er bara, at gott helvtin av teimum koma ikki heim aftur til Føroya eftir loknan lestur