fríggjadagur 13. apríl 2012síða 19

19 Fríggjadagur 13. apríl 2012 · Nr. 43 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 ser­kunnleiki á økinum – fáa vit við lægsta prísinum virðið av landsjørðini at vera einar 15 milliardir og við miðalprísinum einar 50 milliardir. Her skal ikki nógv seljast fyri at fylla ein tóman landskassa og gjalda alla almennu skuldina. At enda fyri at eingin mis­ skiljing skal vera: Eg havi als einki ynski um at leggja stein oman á byrði hjá bøndrunum. Eg kenni nógvar bøndur, ið arbeiða longri og strævnari dagar enn tey flestu, uttan at gerast ríkir. Eg haldi bara, at tíðin langt síðani er farin frá at pjøssa upp á eina miðaldarliga feudalskipan fyri hendan vinnuvegin, ein skipan ið bert forðar drívandi bóndum í at reka nútímans virksemi. Alivinnan Eitt tað fyrsta, vit síggja til almenna regulering av ali­ vinnuni, er í einari sera stutt­ orðaðari lóg frá 1974 um bygg­ ing v.m. av virkjum til klek­ing av rognum og til fiskaaling. Lógin er sera liberal og sigur stórt sæð ikki annað enn, at søkjast skal um loyvi frá lands­stýrinum til hesi enda­ mál. Í viðmerkingunum verð­ur m.a. sagt at »Tað er hugs­andi, at áhugin fyri fiska­aling verður vaksandi og nýggj­ar alistøðir verða settar á stovn í komandi árum.« Fiskivinnunevndin tekur undir og leggur afturat »at menn, ið hava hug og kunn­leika til sílaaling við vinnuligum endamáli ikki eiga at verða forðaðir í at út­inna slíkt vinnuligt yrki«, men er annars samd við landsstýrinum í, at alment eftirlit eigur at vera. Lógin varð einmælt samtykt av løgtinginum. Longu miðskeiðis í fimmti­ árunum fingust suður­oy­ ingar við sílaaling í Hovsdali, men máttu gevast, tá sílini doyðu av eitrandi evnum frá vegagerðini Hov – Øravík, og høvdu ikki ráð at byrja av nýggjum. Í sjeytiárunum fór Júst í Túni undir sílaaling í Skálabotni. P/f Fiskaaling varð stovnað í 1970 at standa fyri kynbótaarbeiði við laksi og sílum. Í 1973 yvirtók landið felagið. Miðskeiðis í áttatiárunum mundu vera eini 65 alarar, hvør við sínum aliringi. Úrslitið var misjavnt m. a. orsakað av sjúkum og laksalús. Í 1988 kom nýggj lóg um aling av fiski. Nú vórðu treyt­ ir orðaðar í lógini fyri at fáa aliloyvi, og tað er týðuligt, at enn er tað sjónarmiðið gald­ andi, at alingin skuldi vera í smáum eindum runt um landið, helst sum hjávinna til aðra vinnu. Í lógini er hetta orðað soleiðis: »Teir, sum av­ gerðarrættin skulu hava á alistøðini í fyrsta lagi búgva á staðnum, har aliloyvið verð­ ur givið, í øðrum lagi hava serligt tilknýti til staðið og í triðja lagi eru fastbúgvandi í Føroyum, og at eingir av eigarunum av ætlaðu støð­ ini eiga týðandi part í meira enn tveimum ali- ella smolt­ støðum.« At hetta var almenni poli­ tikkurin tá sæst eisini av viðmerkingum landsstýrisins til lógaruppskotið, har m.a. verður sagt, at »Um ali­vinn­ an skal skula stimbra lokala vinnulívið á staðnum, er helst neyðugt at tryggja, at lokalar kreftir hava av­ gerðar­rættin á alistøð« og neyðugt er at »fyribyrgja, at alivinnan verður á heilt fáum hondum«. Ídnaðarnevndin tók undir við hesum og legði afturat, at tað »snýr seg um viðurskifti, ið eru átøk lunn­ indum, soleiðis at tey, ið búgva á staðnum, eiga fyrsta rættin at gera nýtslu av teim­ um náttúrugivnu møguleik­ unum.« Lógin varð broytt fleiri ferðir, ofta við stuttum mill­ um­bilum. M.a. vórðu regl­ urnar um avmarking av ognar­parti liberaliseraðar, eins og avmarking av út­ lend­ingaparti varð hækkað úr 33 upp í 49 prosent fyri at enda at verða fullkomiliga avtikin. Somuleiðis varð loyvt at veðseta aliloyvi, eins og krøv um lokalt til­ knýti hjá loyvishavarum varð slept. Hvussu vánalig støðan var í 2004 sæst av hesum orðum landsstýrisins í viðmerkingum til eitt upp­ skot um lógarbroyting: »Støðan í alivinnuni er nú fullkomiliga endavend, og vinnan er í so stórari kreppu, at spurningurin er, hvussu stórur partur av alivinnuni kann hóra undan. Váðafúsur kapitalur er ringur at fáa eyga á í dag.« Í 2009 kom ein nýggj ali­lóg í staðin fyri lógina frá 1988, ið var broytt fleiri ferðir. Nú varð skotið upp, at eigaraavmarkingin varð hækk­að úr 25 prosentum upp í 50 prosent, vísandi til »handilsligt virkisfrælsi og møguleikar at optimera bygn­aðin«. Sum dømi um skift­andi politikkin kann verða nevnt, at reglurnar um eigara­avmarking vórðu strik­ aðar í 1990 orsakað av vána­ ligu støðuni í alivinnuni, men settar innaftur í lógina í 2001, tá við hægst 25 prosentum. Aliloyvini skuldu fram­ vegis vera galdandi í 12 ár, rokn­að frá útskrivingar­deg­ num, men kundu verða end­ ur­nýggjað. Aliloyvini skuldu framvegis kunna avhendast og veðsetast. Í dag er støðan tann, at vit hava tríggjar stórar ali­fyri­ tøkur, harav tann eina eigur 50 prosent av aliloyvunum ella meira, alt eftir hvussu tað verður roknað, og alla fóðurframleiðsluna, og sam­ bært almennum tíðind­um eiga útlendingar smá 65 pro- sent av partapeninginum. Av hinum báðum feløgunum eiga útlendingar annað. Megin­parturin av hesari »fólksins ogn« er sostatt á út­lendskum hondum, so her er nógv broytt síðan áttati­ árini, tá avbygdamenn ikki sluppu at eiga í aliringi í grannabygdini. Oljan Tá vit yvirtóku rættindini til ráevni í føroysku undir­ grundini í 1992, fingu føroy­ ingar atgongd til potentiell ómetalig virði – væl at merkja um nøkur olja er at finna. Tað gekk ikki long tíð, áðrenn vit høvdu neyðugu lóggávuna upp á pláss, so farast kundi undir forkanningar, og longu í 1998 varð samtykt ein lóg um kolvetnisvirksemi, ið stendur mát við nútímans lóggávu í okkara grannalondum. At eingin rakstrarverdur olju­ fundur er gjørdur enn er eitt annað mál, men enn tykj­ast altjóða feløg at hava so mikið álit á økinum og rammuverkinum, at tey vilja satsa milliardaupphæddir í leitingini. Av tí at ognarrætturin til annað náttúrutilfeingi hevur verið mikið umrøddur sein­astu tíðina, haldi eg tað vera vert at siga nøkur orð um hvør »eigur« oljuna. Her er helst av áhuga at gera eitt rend í tíð og stað, til Danmarkar í 1930unum. Tá komu tey eftir at okkurt kundi vera í undir­grundini, sum vert var at hava eyguni við, og sum staturin átti at hava eftirlit við. Ikki var tað olja, hugsað var um, eing­in roknaði tá vit, at olja var at finna um hes­ar leiðir. Trupul­ leikin var bara tann, at ymisk evni longu vóru útvunnin av pri­vatum, og tí ikki sum at siga tað hjá tí almenna at leggja seg á. Herafturat kom, at javn­aðar­menn sótu í stjórnini með­an Venstre, ið enn var ein bóndaflokkur, sat í andstøðu. Tað ráddi tí um at »finde en grimasse, som kan passe«, ið danir mangan eru meistarar í. So eisini her. Í lóg­ini, sum kom í 1932, varð ognarrættur ikki nevndur, tað kundi ført til óneyðuga øsing um ognartøku. Í staðin sigur lógin, at tílík ráevni, ið eingin hevði fingist við at útvinna, »tilhører Staten«. Í viðmerkingunum varð dent­ ur lagdur á, at tað ikki var talan um nakran veruligan ognarrætt, men heldur um heimildir til myndugleikarnar at regulera og skipa fyri hes­ um virkseminum. Oljuráðleggingarnevndin, ið m.a. gjørdi uppskotið til lógina um kolvetnisvirksemi, bygdi á danska fyridømið, men fór nakað longri: Í sjálv­ ari lógini brúkti hon orðini »..hoyra landin­um til«, meðan hon í viðmerkingunum segði, at ráevnini vóru land­sins ogn. Tá uppskotið kom fyri tingið var orðingin »hoyra Føroyum til», meðan Vinnu­ nevnd­in broytti orðingina til »..hoyra Føroya landi til», og hetta gjørdist so endaliga orðingin í lógini. Lógin um kolvetnis­virk­ semi frá 1998 byggir á eina loyvisskipan. Endamálið er at miða ímóti varisligari og skynsamari leiting eftir og gagnnýting av kolvetnis­til­ feing­inum til gagns fyri før­ oysk­an búskap og arbeiðs­ vinnu í Føroyum, ikki ólíkt orð­ingini í fiski­vinnu­lógini. Lands­stýrið kann veita einkar­rætt til leiting eftir og fram­leiðslu av kolvetn­ um á neyvt ásettum økjum við gjølla ásettum treytum. Krevjast kann, at við­kom­andi fyri­tøkur hava neyðugan sak­ kunn­leika, royndir, førleika og fíggjar­orku. Treytir kunnu setast um brúk av føroyskari arbeiðs­megi, veitingum og tæn­ast­um. Kravt verður eis­ ini, at loyvis­havarin stovnar og varð­veitir eitt skip­að til­ knýti til Føroyar. Høvuðsreglan er, at loyvi einans verða veitt eftir at lýst er alment eftir umsóknum til ávíst leitingarøki. Tó kunnu undantak gerast í serligum føri, um eitt felag sendir inn umsókn uttan at alment er lýst eftir umsóknum. Tá skal boðast frá, at tílík umsókn er innkomin, so onnur fe­ løg hava høvi at senda um­ sóknir inn til sama øki. Leit­ ingarloyvi verða veitt fyri 12 ár, ið kann leingjast til í mesta lagi 16 ár. Felag, ið hevur funnið rakstrarverdar nøgdir av olju hava krav at fáa útvinningarloyvi, sum í mesta lagi er fyri 30 ár. Eftir at hesar freistir eru runnar, falla loyvini aftur til tað almenna uttan endurgjald. Framhald kjak Í dag er støðan tann, at vit hava tríggjar stórar ali­fyri­tøkur, harav tann eina eigur 50 prosent av aliloyvunum ella meira, alt eftir hvussu tað verður roknað, og alla fóðurframleiðsluna, og sam­bært almennum tíðind­um eiga útlendingar smá 65 prosent av partapeninginum Av tí at ognarrætturin til annað náttúrutilfeingi hevur verið mikið um­ røddur sein­astu tíðina, haldi eg tað vera vert at siga nøkur orð um hvør »eigur« oljuna