fríggjadagur 13. apríl 2012síða 18

Fríggjadagur 13. apríl 2012 · Nr. 43 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Fólksins ogn – Fyrri partur S einastu vikurnar er nógv sagt og skrivað um fiski­vinn­una, hvussu hon skal regu­lerast, hvør skal hava loyvi at fiska, hvørjar treytir skulu leggj­ ast á, hvussu hon skal skatt­ ast, og hvør eigur fisk­in. Tað er sjálvandi einki løgið í hesum, vit hava lítið ann­ að at liva av. Helst eru tað eisini eftirgjálvarnir eftir makreløðina í fjør, ið er ein høv­uðs­íbirtari undir kjak­ inum. Tað, sum sermerkir hetta kjakið – og sum tíverri heldur ikki er óvanligt í Føroyum – er, at hvør hevur sína (patent) loysn, og luttakararnir sita hvør í sínum horni og rópa eft­ir hvørjum øðrum. Fáar royndir tykjast vera at finna semjur. Eitt undantak var kronikkin hjá Páll Is­holm í Dimmalætting tann 1. febr­uar, har hann sókn­ast eftir einari breiðari við­gerð av málinum. Hann sig­ur m.a.: »Eg eri ikki bú­skap­ar­ frøðingur, reiðari ella fiski­ klógv. Men eg eri borgari í einum landi, sum nógv ár framyvir kemur at seta sítt álit á fiskatilfeingið, sum kring oyggjarnar svimur. Tí er neyðugt, at viðgerðin av upp­boði av »fólksins ogn« fær eina breiðari og opnari viðgerð, enn tað, vit eru vitni til í løtuni«. Minnist meg rætt var einasta aftursvarið hann fekk var frá einum búskaparfrøðingi, ið fortaldi honum, at hann hevði einki skilt av nøkrum. Sjálvur eri eg í somu støðu sum Páll. Hóast eg gjøgnum nógv ár eftir førimuni havi roynt at fylgja við í almenna orðaskiftinum, má eg geva búskaparfrøðinginum rætt: eg skilji púra svartasta einki. Hóast kjakið hevur snúð seg um okkara suverenu høvuðsvinnu, ið framvegis er einasta vinnan, ið skaffar okkum pengar at liva fyri (eg komi seinni til alivinnuna), hevur einki verið at sæð ella hoyrt til nakrar royndir at koma við heildarmetingum um, hvat samanumtikið man vera frægasta loysnin. Ein hevur rópt um uppboðssølu sum loysnin av øllum trupul­leikum, annar um til­ feingisgjald, triði um eyka­ skatt, og teir flestu (tað eru stórt sæð bert menn) um fólk­sins ogn. Hetta seinasta fær meg at hugsa um aðrar ognir, ið fólkið saktans hevur eins stórar aktiur í, sum í fiski­ vinnuni. Eg hugsi um al­ mennu jørðina, alivinnuna og olju­vinnuna. Meðan tann sein­asta uttan stórvegis al­ ment orðaskifti hevur fing­ ið karmar at virka undir, ið stórt sæð svara til teir karmar, ið altjóða olju­vinn­ an er von við, hevur lítið ver­ið at sæð í kjakinum um ali­vinnuna og enn minni um landsjørðina. Og so er tað regnið, ið vit saktans eru øll um, tá tað kemur av himli. Tá einkarrætturin hjá SEV at brúka megin­part­in av vatninum til rav­magns­ framleiðslu gongur út kom­ andi ár, skuldi borið til at fingið nakrar krónur burtur­ úr til eigararnar, men tað verður ikki gjørt meira við tað í hesum umfarinum. Sum eina roynd at breiðka kjakið fari eg at loyva mær at minna á, hvussu hesar vinnur søguliga hava verið og eru reguleraðar av almennu myndugleikunum. Okkurt av hesum kundi kanska verið við til at givið íblástur til tað stórarbeiðið, ið framvegis er óloyst, nevniliga at skapa meira varandi karmar um okk­ara høvuðsvinnu. Almenna jørðin Føroyar munnu vera einasta land um okkara leiðir og langt útum tær, har tað al­ menna framvegis eigur eina stíva helvt av allari landsins jørð. Eg vildi meint, at tá tað, sum í havinum svimur, er ogn fólksins, má tað sama vera galdandi um ta jørð, ið vit ganga á og uttan stórvegis ómak kunnu velta epli, røt­ ur og annan góðan mat í, bara vit tíma. Hvussu hava myndugleikarnir so umsitið hesa ogn okkara? Um næstseinasta aldar­ skiftið, tá landbúnaður enn var ein høvuðsvinna, vóru grundleggjandi broytingar og nútímansgerð av so gott sum øllum viðurskiftum, ið høvdu við jarðarbrúk at gera, fyrireikaðar og fullfíggjað lógaruppskot gjørd. Helst fyrst og fremst orsakað av mótstøðu frá sterkum egin- áhugamálum vórðu hesar nýskipanir ikki settar í verk fyrr enn í 1930árunum. Hóast t.d. útskiftingarlógin eisini kom óðalsmonnum til nyttu, var meginlógarverkið um almennu jørðina, ella »Stat­ ens Fæstegods«, sum tað tá varð nevnt. Vanliga heitið millum manna var kongs­ jørðin. Í 1950 samtykti løgtingið at yvirtaka kongsjørðina. Tingmenn sóknaðust eftir, hvørjar ætlanir landsstýrið hevði við yvirtøkuni og hvussu brúkið av almennu jørð­ini skuldi skipast eftir yvir­tøkuna, men har kom einki svar. Í 1988 samtykti løgtingið lóg um landsjørð, har tað m.a. varð ásett, at »Festið skal røkjast sum eitt væl um­sitið jarðarbrúk. Eftir skráseting av hvørjum festi verður framleiðsluskyldan hjá hvørjum festi sær ásett. Landsstýrið ásetir í kunn­ gerð nærri reglur um fram­ leiðsluskylduna og tey tiltøk, ið neyðug eru, fyri at bøndur kunnu lúka sína skyldu. Jarðarráðið hevur eftirlit við, um framleiðslu­skyldan verður hildin.« Tað er helst óneyðugt at siga, at hvørki skrásetingin ella kunngerðin vórðu nakrantíð sett í verk. Í 2004 kom nýggj lóg um landsjørð, sum hevði somu ásetingar um fram­ leiðslu­skyldu, skráset­ing og kunngerð, bert við teirri broyt­ing, at nú var tað Bún­ aðarstovan, sum kom í staðin fyri Jarðarráðið, ið skuldi hava eftirlitið. Framvegis eing­in skráseting og eingin kunn­gerð. Longu í 2007 kem­ ur aftur nýggj lóg um lands­ jørð, og nú er vent í hol­uni. Framleiðsluskyldan verð­ ur avtikin við teirri løgnu grundgeving, at »Trup­ult hevur verið at gera fyri­ sitingar­lig átøk, sum muna fyri at halda ásetingina í lógini um fram­leiðslu­skyldu«. Ikki eitt orð verður sagt um, hvat hevur verið roynt og hvørjir trupulleikarnir vóru. Samstundis kemur eitt heilt nýtt fyribrigdi inn í lóggávuna: rættur festarans at avhenda og veðseta festi­ brævið og at keypa innistøðu, sethús, fjós og aðrar bygn­ ingar, ið hoyra til festið. Í við­merkingunum til lógina verður sagt, at við hesum fáa festarar nærum javnbjóðis umstøður at virka vinnuliga, sum aðrir vinnurekandi. Her haldi eg tað má vera nattúrligt at spyrja: Hví so ikki taka stigið fult út og lata teir sleppa at keypa jørðina og á hendan hátt javnstilla teir við aðrar vinnurekandi? Sum tølini niðanfyri vísa eru pengar at heinta her. Tílíkt bar til tá Argjamørkin við spitalskahospitalinum varð seld í 1828 og Lítla Dímun í 1850. Nevnast kann eisini, at løgtingið í 1850 og aftur í 1899 samtykti, at kongsjørðin skuldi verða seld. Nøkur tøl at enda Landsjørðin, ella fólksins ogn, er umleið helmingurin av Føroya jørð ella einir 700 ferkilometrar. Hendan jørð­in er av teimum mynd­ ug­leikum, ið umsita hana vegna okkum eigarar, leigað ella fest sum tað eitur, til knappliga 400 festarar, ið hava millum nakrar gyllin og tjúgu merkur hvør um hendur, vanliga fyri lívið ella til teir verða 70. Samlaða festi­gjaldið ella leigan fyri hesa jørð er 25,402,02 krón­ur, svarandi til einar 35 kr fyri ferkilometurin. Lægsta leigugjaldið er 4,65 kr og hægsta gjaldið 800 kr. um árið, ja, tú las rætt: um árið. Kalla tað hvat tú vilt, festigjald, leiga ella tilfeingisgjald, ikki er hetta nógv fyri 700 ferkilometrar. Tað sigst, at leigan hevur ikki verið dagførd síðan seinast í 19. øld. Samlaða árs­leigan røkkur neyvan til eina mánaðarløn fyri eitt av teimum fólkum, sum í stovn­ um og grunnum sita og um­ sita hesa jørðina. Búnaðarstovan hevur í kunngerð ásett prísir fyri sølu av landsjørð. Hægsti prísur er fyri velt lendi sum liggur væl fyri í Havn 137 kr fyri fermeturin, og lægsti prísur fyri haga á útoyggj 22 kr fyri fermeturin. Ein miðalprísur er 71 kr fyri haga, ið liggur til størri bygdirnar. Leggja vit hesar prísir til grund – og hví skuldu vit ikki kunnað tað, Búnaðarstovan er evsti Halgir Winther Poulsen Advokatur Samlaða festigjaldið ella leigan fyri landsjørðina er 25.402 krónur og 2 oyru – ella 35 krónur fyri ferkilometurin