fríggjadagur 13. apríl 2012síða 47

nr. 43 · 13. apríl 2012 15 VIKUSKIFTI sær onkran av spurvunum. Hann tekur eina bók upp úr lummanum og skrivar upplýsingarnar í bókina, so hann seinni kann brúka teir í sínum granskingar­ arbeiði. At festa ringar á beinini á fugli, so til ber at fylgja tí ein­ staka fuglinum gjøgn­um lívið, hevur verið ein týdningar­mikil liður í arbeiðinum at savna saman ta vitan, sum vit í dag hava. Í ár eru liðin júst 100 ár, síðani fyrstu fuglar­ nir vórðu ringmerktir í Før­oyum. Hetta hendi, tá danin Hans Rudolphi vitj­ aði í Havn og merkti 45 likkuskurar. Tríggjar fráboðanir komu aftur um hesar skurarnar: ein úr Minetu í Portugal, ein úr Casablanca í Marokko og ein úr Eysturoynni. Síðani eru merktir fleiri enn 100.000 fuglar í Føroyum. Hetta arbeiðið er hildið fram, og í 2011 vórðu tilsamans 2.702 fuglar av 37 ymisk sløgum merktir í Føroyum, sam­ stundis sum 126 fráboðanir komu aftur um fugl, sum var merktur og sæddur aftur í Føroyum. Merking av føroyskum gráspurvum Teir fyrstu gráspurvarnir í Føroyum vórðu merktir í Mikladali. Hetta var í 1963, tá Elias Eliasen hetta árið merkti níggju gráspurvar. Ein uppgerð vísir, at síðani tá eru tilsamans 2.167 gráspurvar ringmerktir í Føroyum. Merkingarnar eru gjørdar í 12 ymiskum bygdum kring alt landið: Frá Sumba í suðuri, Mykinesi í vestri og Kirkju og Viðareiði fyri norðan. Av teimum merktu grá­ spurv­unum, sum eru fráboðaðir, eru allir fingnir ella sæddir aftur í Føroyum. Einans tveir eru funnir í aðrari bygd enn har teir upprunaliga vórðu merktir. Sostatt er føroyski gráspurvin sera støðu­fastur, og flytur seg bert í lítlan mun. Av teimum báðum gráspurvunum, sum vórðu fingnir aftur í aðrari bygd enn har teir vórðu merktir, hevði tann eini flogið frá Vestmanna til Kaldbak, har hann varð afturfingin 217 dagar seinni – tann 3. juli í 1969. Hin hevði flog­ið úr Nólsoy til Havnar, har hann varð funnin deyður 337 dagar seinni, 7 juni 1998. Hesir báðir gráspurvarnir eru sostatt teir einastu merktu gráspurvarnir í Føroyum, sum hava flutt seg ein longri tein. Ferðingarmynstrið í Havnini Hans gongur enn runt í Havnuni. Nú stendur hann uttanfyri eini hús við Íslandsvegin. Hann hevur tikið kikaran upp fyri eyguni, tí hann hevur júst fingið eyguni á ein gráspurv við litringum á beininum. Hetta má kannast nærri. Niðast á høgra beini er ein reyður plastikk­ringur og ein hvítur uppiyvir. Á vinstra beini er ein stálringur niðast og ein bláur plastikkringur omanfyri. Hans hyggur í bókina. Tann reyði ringurin á høgra beini sigur honum, at fuglurin er merktur við Háskúlan. Tann hvíti og tann blái ringurin siga honum, at hesin fuglurin varð merktur fyri níggju mánaðum síðani, og at hann er sæddur og skrásettur einaferð fyrr. Tá var hann í viðarlundini. Hetta er sostatt ein av minni støðuføstu gráspurvunum. Men hetta er jú eisini ein ungur steðgi. Tá fuglar verða merktir, er tað sum oftast bert við einum metallringi við einum nummari skrivaðum í. Tølini í ringinum eru rættuliga smá, so neyðugt er at hava fuglin í hondini fyri at kunna lesa tølini av. Hetta kann antin gerast við at fanga fuglin aftur ella finna hann deyðan. Tí er torført at fylgja ring­ merktum fugli í tí dagliga, men setir tú litringar um beinini á honum, er hetta eingin trupulleiki. Tá kanst tú eygleiða fuglin og kanna hvussu hann ferðast gjøgnum dagin. Tílíkar merkingar eru eisini gjørdar av føroyskum gráspurvum. Á vári 2002 vórðu 112 gráspurvar merktir við lit­ ring­um á sjey ymiskum støðum í Havnini. Gjøgnum várið og summarið var møgu­leiki at eygleiða hesar merktu grá­spurvarnar og síggja hvussu teir ferðaðust í Havnini. Kanningarnar vístu, at gráspurvarnir bert sjáldan ferðaðust millum tey ymisku økini í býnum, men fyri tað mesta hildu teir seg í mesta lagi 700 metrar frá tí staðnum, har teir vórðu merktir. Hetta líkist úrslitum, sum eru funnin fyri ferðingarmynstrið hjá gráspurvum í øðrum londum. Stutta livitíð Út frá úrslitum frá merkiroyndum ber eisini til at siga hvussu leingi ein fuglur livir. Um ungarnir verða merktir, meðan teir eru í reiðrinum, ber til at fylgja teimum líka til teir doyggja. Kanningar av føroyska gráspurvinum vísa, at hann gerst ikki serliga gamal. Miðal livitíðin hjá einum føroyskum gráspurvi er einans 1,3 ár. Tað er serliga ta fyrstu tíðina, at nógvir av teimum nýfloygdu ungunum doyggja. Kanningarnar vísa, at longu eftir fýra mánaðum eru helvtin av teimum nýfloygdu ungunum deyðir, og einans 25% av teimum unnast at ger­ ast eldri enn 16 mánaðar gamlir. Líkn­ andi úrslit eru funnin aðrastaðni. Kettan størsti fíggindin Tá fólk boða frá merktum fugli, eru hes­ ir sum oftast deyðir. Í flestu førum eru teir deyðir av ókendum ávum, men er deyðsorsøkin kend, verður hendan eis­ ini skrásett. Av teimum fráboðaðu før­ oysku gráspurvunum vórðu 98 funnir deyðir. Í 68% av førunum var deyðs­ orsøkin ókend, men annars var kettan tann størsti syndarin. 18% av teimum deyðu gráspurvunum vóru tiknir av kettum, 6% vóru eitraðir og 3% doyðu, tá teir rendu móti rútum á koyrandi bilum. »Hasar lorta ketturnar«, hugsar Hans, men ketturnar fær hann einki gjørt við. Tvøroyri: uml. 1942 Skálavík: áðrenn 1965 Húsavík: uml. 1978 Skúgvoy: uml. 1959 Dalur: uml. 1987 Skopun:1981 Sandur: áðrenn 1965 St.Dímun: uml. 1987 Sumba: uml. 1952 Lopra: uml. 1970 Runavík: áðrenn 1959 Klaksvík: 1944-46 Svínoy: uml. 1944 Viðareiði: uml 1962 Hattarvík: uml. 1970 Kirkja: miðsk. 1960unum Húsar: tíðliga í 1950unum Fuglafjørður: 1948 Trøllanes: tíðliga í 1950unum Mikladalur: tíðliga í 1950unum Norðagøta: 1949 Ljósá: uml. 1982 Oyrareingir: áðrenn 1980 Hvalvík: aftaná 1960ini Saksun: aftaná 1960ini Kaldbak1961 Sandavágur: uml.1957 Miðvágur: uml. 1957 Sørvágur: áðrenn 1955 Nólsoy: 1964 Tórshavn: 1946 Bøur: 1981 Gásadalur: áðrenn 1981 Mykines: uml. 1954 Kirkjubøur: tíðliga i 1950unum Hestur: áðrenn 1980 Sandvík: uml. 1944 Vágur: uml. 1935-36 Strond:1981 Velbastaður: uml. 1950 0 20 40 60 0-5 5-10 10-15 15-20 20-25 25-30 30-35 35-40 40-45 45-50 50-55 55-60 60-65 65-70 >70 25%-markið 1.1 Miðjan 4 75%-markið 15 Miðal livitíð 16 Livitíð (mánar) % Tey, sum ynskja at vita meira um Føroyska gráspurvin, kunnu lesa hesar greinarnar, sum eru at finna sum pdf- fílur á heimasíðuni hjá Setrinum: www.setur.fo Magnussen, E., and Jensen, J. K. 2009. Ringing recoveries of house sparrow (Passer domesticus) in the Faroe Islands during the years 1963-2007. Fróðskaparrit, 57: 182-189. Magnussen, E., and Jensen, J. K. 2010. Breeding biology of the house sparrow (Passer domesticus) in the Faroe Islands. Fróðskaparrit, 58: 125-132. Bengtson, S. A., Eliasen, K., Jacobsen, L. M., and Magnussen, E. 2004. A history of colonization and current status of the house sparrow (Passer domesticus) in the Faroe Islands. Fróðskaparrit, 51: 237-251. Eliasen, K. and Jacobsen, L.M. (2002) Gråspurvens udbredelse og antal på Færøerne set ud fra et metapopulations perspektiv. NVD-rit, 2002:12, BSc. Thesis, p.1-63. Bengtson, S. A., Eliasen, K., Jacobsen, L. M., and Magnussen, E. 2010. Man-dependence of House Sparrows (Passer domesticus) in the Faroe Islands: habitat patch characteristics as determinants of presence and numbers. In Dorete - her book, pp. 227-243. Síðani 1963 eru tilsamans 2.167 gráspurvar ringmerktir í Føroyum. Av hesum vórðu 225 antin fingnir aftur ella sæddir. Hetta svarar til 10%. Góð helvtin av fráboðanunum komu tær fyrstu átta vikurnar eftir, at teir vórðu merktir, 25% tær fyrstu tríggjar vikurnar. Einans 25% av fráboðanunum komu seinni enn eitt ár, eftir at fuglurin varð merktur. Gráspurvurin er lutfalsliga nýggjur fuglur í Føroyum. Teir fyrstu komu til Vágs í 1935 ella 1936. Síðani hevur hann spjatt seg um so at siga alt landið og er nú at finna í 94 av teimum 118 føroysku bygdunum. Á kortinum sæst nær gráspurvurin er komin til tær ymisku bygdirnar í Føroyum. Búsetingarmynstrið hjá gráspurvanum í Føroyum Gráspurvurin gerst ikki gamal fuglur. Myndin vísir hvussu long tíð gekk, frá tí at ungarnir vórðu merktir – antin í reiðrinum ella sum ungfuglar – til teir vórðu funnir aftur deyðir. Longu 4 mánaðir eftir merkingina, var helvtin deyð av teimum merktu spurvunum. Av hesum vóru helvtin av teimum deyðu spurvunum longu deyðir eftir 1.1 mánað. Tá 16 mánaðir vóru frálidnir, vóru 75% av gráspurvunum deyðir. Tann elsti gráspurvurin, sum vit vita um í Føroyum, gjørdist næstan 10 ár. Í miðal livir føroyski gráspurvurin 16 mánaðir. Tal av merktum gráspurvum í Føroyum árini 1963 til 2007 2.167 Partur afturfingin (%) 10,4 Tíð (vikur) liðin frá at spurvarnir vórðu merktir, til teir aftur vórðu fráboðaðir. Miðja 7,7 25%-markið 3,1 75%-markið 53,8 Miðaltal 52,0