fríggjadagur 20. apríl 2012síða 50

nr. 46 · 20. apríl 2012 14 VIKUSKIFTI Lóg er sera broytilig. Bestu ásetingar eru so væl orðaðar, at tær laga seg at broyttum umstøðum. Lóg skal mennast og dagførast í venju og brúki. Lóg og rættindi rusta, um ikki brúkt á virknan og miðvísan hátt Lóg skal valdast VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísindafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska í. Hesaferð skrivar Kári á Rógvi. Kári á Rógvi Dr., lektari í løgfrøði Hugtøk sum »rættartrygd« og at vit mugu hava »greiða lóg« hoyrast mangan. Kanna vit nærri, meina fólk ofta við, at alt skal vera »púra greitt« – at lóg antin er ella eigur at vera ein­ týðug og greið. Henda einfalda fatan sýnist ofta, tá ið vit undirvísa fólki uttan for­ treyt­ir í løgfrøði. Spurningurin verður settur: »hevur hesin rætt at fara í ólønt farloyvi?« ella »skal løg­mað­ur siga landsstýrismannin úr starvi?« Svarað verður ofta við at vísa einfalt á kollektivan sáttmála ella á stýris­skip­ anar­lógina. Stundum vísa tey lesandi bara á lógasavnið. Loysnin tykist sjálv­ søgd og ósvitalig, krevur ikki at lata tekstin upp. Men lóg er ikki greið – og skal held­ur ikki vera alt ov greið. Sum skrivað stendur: »bókstavurin drepur, men andin lívgar.« Ongastaðni verða bókstava­trúgvir juristar settir so uppá pláss sum tá ið teir fáa at vita, at »hvíludagurin er til fyri menniskjans skuld,« umframt aðra frálæru í at tulka lógina í síni heild og eftir endamáli og umstøðunum. Ikki av tilvild at eisini stendur: »Men ein lógkønur steig fram og freistaði hann.« Nógvar góðar og gamlar lógir eru júst orðaðar soleiðis, at tær skulu broyt­ ast við tíðini. Enn er galdandi brotið Norsku Lóg ið sigur, at avtalur skulu haldast, tó ikki tær ið »stride mod Lov og Ærbarhed.« Hetta er lóg í Føroyum ár 2012 sum í 1688. Tú mást halda, hvat tú lovar og skrivar undir uppá. Men, tvey undantøk eru. Annað er lóg – hvat kongur, fólkating, løgting og møguliga aðrir lóggevar hava sett í gildi av lógum, sum bannað ávísari atferð. Hitt er virðilig atferð, sum valdast hvat miðal­hampamaðurin heldur vera sømiligt. Hevur taparin í telduspæli lovað at ganga nakin eftir Áarvegnum, so sleppur hann kortini undan, tí tey flestu eru samd um, at hetta er »stríður ímóti Ærbarhed« – og tey leggja fatan sína í hesa 325 ára gomlu orðing. Eru røttu umstøðurnar til staðar, fær lóg sítt egna lív. Sagt verður um mannrættindi bæði í USA og Europa, at tey fáorðaðu skjølini við rættindunum eru »livandi skjøl« ið broyta og laga seg eftir kringumstøðum. Men henda eginleika hava allar lógir undir røttu umstøðunum, serliga um borgarar velja at royna mál síni. Vit kunnu nevna fronsk mann­ rættindi sum dømi. Frakland hevur fleiri ferðir fingið nýggja stjórnarskipan, seinast síðst í 60’árunum, tá ið »Fimta Lýðveldið« varð stovnað. Tann kendi for­setin de Gaulle orðaði grundlóg við sterk­um forsetaembæti og veikum dóm­ Tann so kendi obeliskurin var reistur til minnist um fyrstu ferð kongur vitjaði land sítt Føroyar. Tey fæstu vita, at kongur var á heim úr Íslandi, har hann gav íslendingum egna stjórnarskrá, sum hevur virkað sum Íslands grundlóg síðani, í 44 ár uttan at fullveldi Íslands var viðurkent, og enn 25 ár í samveldi við kongsfelagsskapi. Danmark livdi sostatt longri við íslendsku grundlógini í felagsskapi við Ísland enn íslendingar higartil hava livað við henni sjálvir – og teir kjakast dúgliga um at broyta hana. Føroyingar hevur higartil ikki givið gætur, at til ber at áseta rættindi – bæði í stjórnarskipan og í dómalóg.