mikudagur 2. mai 2012síða 16

Mikudagur 2. mai 2012 · Nr. 50 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Fyriskipararnir av Um­ hvørv­is­vikuni 2012 hjá Tórs­ havnar kommunu høvdu boð­ið Jóhonnu Olsen, stjóra á Umhvørvisstovuni til set­ anina sunnudagin 29 apríl at hugleiða um umhvørvið. Niðanfyri er røðan hjá Jóhonnu Olsen endurgivin: Góðan dag, – Havnin skal skína – kommunan skal skína! Eg haldi meg hoyra eitt slag av endurnýtslu í heitinum, sum Tórshavnar kommuna hevur valt at kalla Um­ hvørvisvikuna í ár. Hvat mann liggja aftanfyri hetta so poler­aða heitið? Tað fara vit helst at hoyra meiri um hesa vikuna, nú Tórshavnar kommuna setur umhvørvið á breddan. - Fyrst fari eg at skrúva tíðina nøkur fá ár aftur, tá ein bólkur av næmingum frá einum fólkaskúla var og vitjaði okkum á Um­ hvørvisstovuni. Enda­málið við vitjanini var at savna tilfar til eina verkætlan, ið næmingarnir vóru í gongd við. Evnið, sum næm­ ingarnir høvdu valt at djúpa seg í, var nýtsla av sápu og kemiskum evnum. Og ein av spurningunum frá teimum var, hví vit vaska alt so reint, og tá samstundis dálka umhvørvið við øll­ um sápu­restunum frá rein­ gerð­ini í húsarhaldinum.  Hóast unga aldurin hjá næm­ing­unum, vakti stóra nýtsl­an av kemiskum evn­ um í húsarhaldinum stóra undran, tí øll henda nýtsla, ið skal gera alt so skínandi reint heima við hús, dálkar heim­ið hjá fiski og øðrum dýr­um. Tað hildu tey verða sera mótstríðandi. Og rætt er, vit mugu ansa eftir at ikki bara yvirflatan er skín­ andi rein, meðan grugg­ið hópar seg saman undir yvir­ flatuni. - Eg havi fleiri ferðir síð­ ani hugsa um, hvussu skila­ góðir hesir næmingar vóru. At tey stillaðu kritiskar spurn­ingar, og viðgjørdu hesar í uppgávuni, ið staðin fyri at leypa uppum har garð­urin er lægstur og kopi­era útflýggjaða tilfarið yvir í uppgávuna, tað er tekin um gott arbeiði. Tað er so hugaligt at síggja eld­ hugaðan ungdóm sum um nøkur ár skulu yvirtaka uppgávurnar og ábyrgdina frá okkum. Vónandi verða tey verandi í Føroyum, ella venda nøsina heimaftur eftir loknan lestur. - Skapa vit ikki umstøður í hesum landi hjá komandi ættarliðum at búgva, ar­ beiða, trívast og nøra seg í, ja, so verður lætt at fáa kommununa at skína. Eingi fólk, einki burturkast, ongar kloakkleiðingar – kanska eingin umhvørvis­trupul­ leiki. Men tað er ikki soleiðis vit eiga at fáa kommununa at skína! - Tað eru í ár 20 ár síðani stóra ST ráðstevnan um um­ hvørvið og menning varð hildin í Rio de Janeiro, og seinni í ár verður ein upp­ fylgjandi ST ráðstevna aft­ ur hildin í Rio de Janeiro, har m.a. status fyri ætlanir fyri burðardygga menn­ ing verður gjørt. Tað, sum spurdist burtur úr ráð­stevn­ uni fyri 20 árum síðani, var m.a. Agenda 21 skjalið. Við hesum skjali samdust londini um, at arbeiðast mátti fyri at bøta um umsitingina av náttúrutilfeinginum og fyri at minka um støðugu dálkingina á umhvørvið. Før­oya landsstýrið hevur tikið undir við Agenda 21 skjalinum, og hetta merkir millum annað, at vit skulu leggja eina ætlan fyri burð­ ar­dygga menning. Eina beinleiðis ætlan fyri burðar­ dygga menning hava vit tíverri ikki fingið enn, hóast tað fyri 10 árum síðani varð gjørt eitt uppskot til ein slíka ætlan. - Hinvegin hava fleiri kommunur tikið undir við Grøna skjalinum, sum er ein yvirlýsing fyri arbeiðið hjá føroysku kommununum fyri burðardyggari menning. Júst hvussu tað gongur við hesum kommunala arbeiði veit eg ikki. Tó veit eg, at tað í dag eru fleiri kommunur, sum leggja stóra orku í at fáa leitt kloakkir í eina spillivatnsskipan og hað­ani beinleiðis á sjógv. Enda­málið við hesum er at tryggja, at dálk­ing ikki stendst av kloakk­unum í nærum­hvørv­ in­um. -  Skyldan hjá okk­ um borgarum og øðr­um brúkarum av spillivatns­ skip­anunum er at ansa eftir, hvat vit leiða út og burturbeina. Vit eiga sum samfelag at hugsa okkum væl um, hvat vit burturbeina og hvussu.  Og í hesum sambandi kann eg ikki lata verða við at hugsa ódám­liga tankan, at vit møgu­liga eru í gongd við at leiða partar av okkara virðis­mikl­asta tilfeingi burtur frá okkum. Og tað er tilfeing­ið, ið eg tosaði um fyri løtu síðani, ungu og ágrýtnu næm­ing­ ar­nar – tað eru tekin í sól og mána um at komandi ættar­ lið flyta av landinum og hava ilt við at venda heima aftur til Føroyar. Hetta er ikki ein burðardygg menning! – Avbjóðingarnar kunnu tykjast stórar, serliga tá píl­arnir venda skeiva vegin. Men karmarnir og potentialið, ið vit hava, er so stórt og gott, og tí er uppgávan avmarkað og yvirkomulig. – Vit eru so heppin at liva í einum landi við ríkari náttúru, og møguleikar at nýta náttúrunnar tilfeingi eru nógvir og góðir. Vit hava firðir, ið hava bestu karmar hjá smá­fiski at vaksa upp í. Á firðunum eru karmarnir at ala fisk á í heims­klassa. Og úr sjóvarfallinum á firðunum ber til at fáa orku - støðuga, varandi orku, ið kann verða støði undir framtíðar orku­fram­leiðslu. Náttúruna hava vit fingið at brúka burðar­dygt. Stórsti partur av okkara náttúru er undir hav­yvir­flatuni – tí skínandi og blonku yvirflatuni. Og náttúrunnar ríki­dømi okkara klárar enntá at endurnýggja seg, vit eru so heppin sum fá. Vit eru ovurhonds rík, einki at ivast í tí! – Alt hetta hava vit fing­ ið til láns frá okkara eftir­ kom­arum, og okkara fremst skylda er at umsita til­feingi soleiðis, at okkara eftir­kom­ arar kunnu yvirtaka náttúr­ una og hennara tilfeingi í minst líka góðum standi, sum tá vit yvirtóku hetta frá undanfarnu ættarliðum. Og tí er eisini so sera umráðandi at skapa karmar fyri at kom­ andi ættarlið tíma at búseta seg her heima. – Ná, lat meg eisini tríva í ein jaligan vinkul. Eg haldi meg hóma eitt rák – frá at liva í eini forbrúksmentan, har vit keypa og keypa, fyri síðani at skifta út og Heðin Mortensen, borgarstjóri: Vit eiga at banna píkum í høvuðs­ staðnum Borgarstjórin heitir nú í sam­bandi við umhvørvis­ vikuna í høvuðsstaðnum á landstýrismannin at virka fyri, at kunngerðin um nýtslu av píkadekkum verður broytt soleiðis, at bannað verður at koyra við píkum inni í høvuðsstaðnum. Í turrveðri slítir ein van­ ligur persónbilur á píka­dekk­ um millum 10 og 20 gram av dusti av vegnum um dagin. Tað mesta av hesum endar sum samantrýst dust framvið vegunum. Ein partur fer upp í luftina og ein part av tí anda vit niður í okkum. Tey, sum anda mest niður í seg, eru tey, sum eru nærmast hjólunum – børnini! Hvør bilur, sum koyrir á píkadekkum, hevur ábyrgd av umleið 100 kg av asfaltsdusti hvønn vetur. Í Evropa verður mett, at 13% av teimum, sum hava astma, og 15% av anda­ dráttss­júkum annars í bý­ un­um, eru sjúk orsakað av luft­dálking, sum stendst av gassi og bitlum (partikl­um). Píka­dekks­dálking er sera umfatandi í býum í fjalla­ londum, og tí eru fleiri býir farnir at avmarka ella banna nýtsluni av píkadekkum. Aðrir býir lutvíst eisni av­ marka koyringina í mið­bý­ unum orsakað av útláts­dálk­ ing. Ein máting í norska høv­ uðstaðnum vísti, at smá­ bitla­dálking úr Evropa hevur ábyrgd av helminginum av gasseitranini av luft­ini, bílaútlát, viða- og olju­fýr­ ing umleið 30% og veg­dust ábyrgd av restini. Út­stoyts­ bitlar eru sera smáir, eru av organiskum upp­runa og kunnu vera   krabba­meins­ elvandi, m.a. tí at vit anda teir heilt inn í lunguni. Vegdustið er tað mesta av mineralskum uppruna og av tjøru, hetta eru størri bitlar, sum seta seg í bronkiurnar. Ongar veruligar kanningar eru gjørdar í Føroyum, men ferðsluliga kunnu vit oftast samanberast við norskar býir. Taka vit ein bý sum Tróndheim, so er dálkingin av vegdusti har upp til 10 ferðir hægri enn tað mark, sum ES eftir vegleiðing frá WHO hevur mett sum vandamikið fyri fólk. Í Oslo var dálkingin 5 ferðir hetta hámark, tá ringast stóð til. WHO hevur ikki kunnað sett nakað lágmark, hetta tí ikki er staðfest enn, hvussu stórur partur av fólkinum eru ovurviðkvom fyri hesum slagnum av dálking. Dálkingin frá motorum er í minking, bæði orsakað av katalysatorum, partikkul­ filtrum og tí at motorarnir dálka minni sum heild við betri brenning og reinari útláti. Her hevur kommunan eisini roynt at hjálpa til við at keypa nýggjastu og minst dálkandi bussarnar. Men trupulleikin av vegdustinum fer ongan veg, so leingi píka­ dekkini eru loyvd. Umframt sjálva dálkingina, so er um­ vælingarkostnaðurin av vega­slitinum ómetaliga stórur, eins og reingerðin kostar sera nógv. Tí verður dustið ikki tikið burtur, so dálkar tað alt árið. Landsverk hevur stað­fest, at píkadekk minka mun­andi um vandan fyri ferðslu­van­ lukkum í hálku. Hetta ger, at vit mugu staðfesta, at píkadekk hóast alt umboða ávísa trygd í ferðsluni. Fyri nøkur. Tí hesi kenna seg ikki trygg uttan. Hinvegin mugu vit staðfesta, at í Tórs­ havnar kommunu slepst til arbeiðis við eini nýmótans umhvørvisvinaligari og ókeypis bussleið, teir fáu dag­arnar, tá illa ella ikki er koyrandi fyri hálku. Tørvur er at minka um brúkið av píkadekkum, eing­ in ivi um tað. Men vit fara sjálvandi ikki at banna t.d. norðradalsmonnum at brúka píkadekk. Tað er vónleyst. Men nú umhvørvisvika er, eiga vit at hugsa um teir ómeta­liga stóru fyrimunir, eitt forboð fyri nýtslu av píkum í sjálvum býnum hevði havt við sær. Býurin hevði blivið munandi reinari og vit høvdu havt fleiri miljónir til nýgerð og umvælingar av veganetinum, eins og til at gera samlaða veganetið tryggari. Eg havi fyri stuttum havt fund við landstýrismannin í innlendismálum, Kára P. Høj­ gaard. Í tí sambandi verður nú heitt á landstýrismannin at virka fyri, at kunngerðin um nýtslu av píkadekkum verður broytt soleiðis, at bannað verður at koyra við píkum inni í høvuðsstaðnum. Mugu leggja ætlanir fyri framtíðarnýtslu av tilfeinginum - Fólkafráflyting er ikki rætti mátin at minka um burturkast og dálking, segði ein væluppløgd Jóhanna Olsen m.a. í røðu sínari tá Umhvørvisvikan 2012 hjá Tórshavnar kommunu fór av bakkastokki