mánadagur 21. mai 2012síða 26

Mánadagur 21. mai 2012 · Nr. 58 26 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Føroyski fiskimaðurin seldur fyri eina krónu kilo Høgni Hoydal Makrelbýtið hjá samgonguni er ein vinnulig kós beint aft­ur í feudaltíðina. Eins og tá kong­ ur sat og býtti vinnu­rættindi út til sam­felagsborgarar, og legði ymisk gjøld á sínar tegn­ ar. Og har tey ognarleysu ar­ beiddu uttan sáttmálar ella rætt­indi og kundu seljast bíliga Tað er eitt dagligt bragd, at fólk stríðast í fiskivinnuni. Og leggja nógv fyri til tess at vinna burturúr tí ótrúliga tilfeingi, ið okkara land eigur. Tí hetta hendir undir so skiftandi, ótryggum og til­vild­ ar­ligum politiskum treytum, at politiska skipanin er ein nógv størri forðing og avbjóðing hjá vinnuni, enn náttúrunnar umskifti, vaksandi oljuprísir og sveiggjandi marknaðir. Hetta eru ikki treytir, ið kunnu bjóðast vinnu og ar­ beiðsfólki. Hetta eru ikki treyt­ ir, ið kunnu bjóðast ein­um fólka­ræði og einum sam­fe­lag við so ríkum til­feingis­møgu­ leik­um. Vinnuligt, tjóð­skapar­ ligt og sosialt frælsi Tað, sum hevur skapt vinnu­ ligan framburð í Føroyum, er upp­gerðin við feudaltíðina, við Einahandilin og við tey politiskt ásettu vinnurættindi. At vit tjóðskaparliga hava megn­að at lagt afturat landsins lunn­indum og rættindum og skipa møguleikar fyri rætt­ vísari kapping um at reka vinnu og gagnnýta tilfeingið. Og at vit hava havt fakfeløg og vinnu­feløg, ið hava tryggjað rætt­vísa hýru, løn og umstøður hjá verka­fólki og fakbólkum, sum skapa virðini í vinnuni. Alt hetta er hendan sam­ gongan í fullari ferð við mið­ víst at niðurbróta. Eg ein stóran – tú ein lítlan Vit skriva hálvan mai 2012. Triðja árið á rað verð­ur um­sit­ ingin av makrel­fiski­skap­in­um viðgjørd í evstu løtu av eini samgongu, ið ikki hevur lagt nøkur saklig ella vinnulig prin­ sipp fram. Eitt virði uppá mill­ um 1 og 1,5 mia krónur verður býtt tilvildarliga politiskt mill­ um bólkarnar og førini í fiski­ vinn­uni: Eg ein stóran – tú ein lítl­an. Einasti møguleiki hjá teim­um, ið reka og vilja reka vinnu, er at gera alt fyri at ávirka politisku skipanina, har samgongupolitikarar sita og býta tons út. Annars verða tey fyri vanbýti og sleppa ikki framat. Ein “makrelbólkur” við sjálv­um løgmanni á odda, hevur sitið í eitt hálvt ár, handan stongdar dyr. Og hevur so nú lagt nøkur uppskot fyri tingið. Men meginparturin av samgonglimunum hava longu tikið frástøðu frá upp­ skotinum. Skip og vinna kunnu ikki leggja til rættis. Fiski­skapur, sum kann byrja fyrsta dagin, má bíða eftir hvít­um royki úr Tinganesi. Rættarloysi Lógarverkið, sum fiskimála­ ráð­harrin hevur lagt fram, snýr seg um eina av­gjald­ skip­an við 7 ymiskum gjøld­um á fiskiskapin og virk­semið. Og annars skal lands­stýrismaðurin einsa­ mallur sita og býta tons út til skipa­bólkar – og stovna nýggjar bólkar og seta heilt ymisk skip saman í ymsu bólk­ arnar – sambært kunngerð(!). Ongar grundgevingar eru givnar. Ongar metingar lagd­ ar fram um endamál og av­ leiðingar. Ongar sakligar treytir og metingar at viga eftir og halda seg til, eru ásettar. Men talan er bert um eina “meting” hjá landsstýrismanninum og teimum persónum, ið hava sitið í “makrelbólkinum”. Altso, “at vit halda hetta vera rími­ ligt”. Har er ongin rættur, onki gjøgnumskygni, men bert vald og trýst galdandi. Og øll ætlanin við lógini um vinnuligan fiskiskap verður í roynd og veru enn meira skotin sundur og saman og undir­grivin. Aftur til einaveldið og feudaltíðina Her er talan um at renna við fullari ferð aftur í feudaltíðina. Tá kongur eftir egnari meting býtti rættindi til vinnu og tilfeingi út millum borgarar og stættir. Til stórar jarðareigarar og – ofta umvegis hesar – til festi­bøndur, knæ­bøndur og leigu­lend­ingar. Og har kongur ásetti og broytti ymisk gjøld, sum hann metti “vera hósk­ andi”. Og hetta er eisini júst sum við “ráfiskabýtinum” í 1990’unum og gomlu studn­ ings­skip­anunum og skipa­ pakk­unum. Politiskir handlar avgera, hvør er í vinnu og ikki. Gjøld sum avlaga øll rættindi Avgjaldsskipanin, sum sam­ gongan nú leggur fram, hevur onki við eitt skipað útboð, tilfeingisgjald og rættvísa vinnuliga kapping at gera. Til dømis skal skipanin bara legitimera, at nú kann eitt reiðarí við at gjalda eina krónu kilo, seta øll rættindi hjá føroyskum fiskimonnum til viks, og manna øll skipini við undirløntari, útlendskari arbeiðsmegi. Og á sama hátt, at við at gjalda eitt kilo­gjald kunnu útlendsk verk­smiðju­ skip hava frítt at fara eftir tilfeinginum í Føroyum. Fólkaflokkurin hevur so­statt fingið vent øllum ætl­an­um um eitt rættvíst, vinnu­liga skilagott og markn­ aðar­stýrt tilfeingisgjald til eina gjaldsskipan, sum skal avhøvda føroyska fiskimannin! Har til dømis útlendskt fíggjað reiðarí, kunnu fáa uppaftur størri vinning, meðan ongin inn­tøka er til fiskimannin. Sanni­liga ein hokus-pokus- loysn, har alt verður vent á høvd­ið. Kundu vit ímynda okk­ um, at tá tildømis flog­vallar­ út­byggingin skuldi fremjast, so sat ein “flogvallarbólkur” av samgongupolitikarum við løgmanni á odda og býtti ar­ beiðini út til fyritøkur eftir “eini politiskari meting”. Og har eigarar av fyritøkunum kundu taka inn útlendsk arbeiðsfólk fyri nakrar fáar krónur um tíman í løn, afturfyri at gjalda eitt avgjald uppá eina krónu fyri – lat okkum siga – hvønn kubikkmetur av betongi? Trý ár við sama løgmanni í endaleysum ruðuleika Sami løgmaður og sami Fólka­ flokkur hava sitið øll hesi trý árini, ið makrelfiskiskapurin hevur verið. Fyrsta árið í 2010 var ong­ in semja um nakra skip­an. Landsstýrismaðurin býtti kvotur út umvegis tele­fon­sam­ røður, uttan nakra lóg og uttan nakra kunngerð – og uttan nakra niðurskrivaðari avgerð. Onki regluverk varð sett í verk viðvíkjandi atgongd, sátt­mála­ viðurskiftum og øðrum. Annað árið í 2011 var held­ ur ongin semja um nakran politikk ella skipan.Og endin varð, at vit vóru komin út í apríl mánaða, tá Fólka­flokk­ ur­in rýmdi úr sam­gong­uni. Á borð­in­um lá ikki ein stavur ella nøkur sum helst fyri­reik­ ing til at skipa makrel­fiski­ skapin. Ongin eftir­met­ing hevði verið gjørd av árinum frammanundan. Lands­stýris­ maðurin hjá Fólkaflokkinum – sum aftur situr nú – hevði eftir øllum at døma bert havt samrøður við ymisk reiðarí og hevði lovað ymiskt, sum ikki varð niðurskrivað. Makrelsemjan í 2011 – eitt stórt framlop Tjóðveldi (og Framsókn) tóku tá ábyrgd av einum landi í fullkomnari undantaksstøðu. Vit gjørdu tá undir hørðum tíðartrýsti eina semju við minnilutasamgonguna. Um bæði makrel­fiskiskapin og grund­ar­lagið fyri langtíðar­ semj­um um fiskivinnu­poli­ tikkin. Skipanin var ikki lýtaleys og sjálvandi merkt av neyð­ semjum. Men krøvini hjá Tjóð­ veldi bygdi á greiðar hugsjónir, prinsipp og mál: - Treytirnar og karmarnir fyri fiskiskapinum skuldu ásetast við lóg. - Ongin politisk útluting varð framd. Tó so: Uppi­ sjóvarflotin, sum sambært lógini um vinnuligan fiski­ skap hevur havt kvotu til makrel, fekk ásett ein kvotupart (sum kjakast kann um støddina á). Ann­ ars var restin av kvot­uni partvíst bjóðaður út. Og partvíst var gjør­ligt hjá øllum øðrum pørt­um av flot­an­um at fiska av felags­ kvotu við há­marki – sum var býtt í tvey tíðarskeið til tess at avmarka vansan við “olympiskum” fiskiskapi. - Ásett varð í lógini, at bara skip undir føroyskum flaggi høvdu atgongd at fiska. - Ásett varð í lógini, at mann­ ingarnar skuldu hava hýrur eftir føroyskum sáttmalum og treytum. - Sligið varð rimmarfast, at tilfeingið er ogn Føroya fólks, og at rættindi at fiska verða boðin út í tíðar­ skeiðum av tí almenna eftir greiðum reglum. Og at tey fella aftur til landið, tá tey eru brúkt. Vansarnir av til­ vildar­ligari umsiting av fiskivinnuni Vansarnir við skipanini í 2011 vóru fleiri. Men vansarnir vóru nærum allir orsakaðir av teirri tilvildarligu umsitingini av fiskivinnnulóggávuni øll hesi árini frammanundan und­ir fólkaflokkinum. M.a., at skip vórðu flutt mill­ um nótaflotan og hin partin av flotanum. At ongar lógarreglur og treytir vórðu gjørdar fyri útlendsk móttøkuskip. At spekulasjónin í fiskivinnuni ávirkaði uppboðssøluna og til dømis nótaflotin bjóðaði ikki. At reiðarar løgdu prís­in fyri uppboðskeyp á mann­ ing­ar­nar – altso av óbýttum (Hetta er óskiljandi at Fiski­ mannafelagið góðtekur. Tí nær hevur manningin fing­ið nakað burturúr, tá ein reið­ ari hevur selt eitt skip við fiski­rætt­indum?). At flotin savn­ast á alt færri hendur, og at útlendskur kapitalur verður brúktur at tryggja sær atgongd til fiski­rættindi. Hesir trupulleikar eru ikki skaptir av makrelsemjuni í fjør, men eru trupulleikar í allari skipanini. Samanumtikið varð í 2011 kósin sett til ein nýggjan fiski­ vinnupolitikk, har tað skal vera gjørligt hjá føroyskari vinnu at kappast undir skip­ að­um viðurskiftum um at fáa sum mest burturúr tilfeinginum til gagns fyri samfelagsbúskapin. Og úrslitið fyri 2011 var á allan hátt munandi betri enn tilvildarliga skipanin í 2010 – og kastaði so nógv meira av sær til vinnu og samfelag. Og skipanin við uppboðssøluni gjørdi helst øll bilsin og gjødi øllum greitt, hvussu stór virð­ir eru í okkara tilfeingi og í rætt­ indunum at fiska tey. Og so aftur í feudaltíðina Men nú í 2012 fór so sami løgmaður og sami Fólka­flokk­ ur, sum hava havt ábyrgd­ina av ótryggleikanum og polit­ iska ruðuleikanum, aftur á gaml­ar gøtur og enntá langt aftur í feudaltíðina. Enn eina­ ferð ongin fyrireiking, ongin semja, ongin tíð og ongin vinnu­politisk kós. Vinnan og samfelagið skulu aftur eyg­ leiða og royna at ávirka ein politiskan glantrileik um so stór virðir. Ja, var hetta í USA, so svar­ ar tað til, at ein ráðharri við eini kunngerð – uttan nakrar grundgevingar men bara við partapolitiskum og vinnu­ lig­um samrøðum – býtti alla jørð­ina út til fyritøkur og privatpersónar í einum øki so stórt sum Texas og California tilsamans. Tað hevði í mun til teirra búskap svarað til virði fyri fleiri trilliardir av krónum. Nær verður løgmaður hildin til svars? Og vit eru komin út í endan á mai mánað. Eitt ófatiligt ábrygdarloysi. Og skalting og valting við virðunum hjá tjóðini. At so løgmaður nú knappliga boðar frá, at hann vil hava uppboðssølu, sigur alt. Hann var hart ímóti tí í 2011, tá vit samráddust. Síðani øgiliga glaður fyri úrslitið og pengarnar, sum skuldu í Búskapargrunn Føroya, sambært undirskrivaðari avtalu. Nú hevur hann tømt grunnin, brotið allar avtalur og segði í tingunum mánadagin, “at uppboðsøla var steindeyð!” Og dagin eftir er hann so í Dimmu og vil hava uppboðssølu. Er onki mark fyri, hvat ein løgmaður kann sleppa avstað við av mótsigandi og meiningsleysum útsagnum, og ongantíð verða settur til svars?