fríggjadagur 15. juni 2012síða 54

nr. 68 · 15. juni 2012 14 VIKUSKIFTI Ray Bradbury Hanus Kamban post@sosialurin.fo Waukegan Vit sum vuksu upp eftir seinna heims­ bardaga eru, kundi ein kanska sagt, omnibus-børn. Vit vóru kálvfødd við einum glæsiligum raði av bókum, sum komu út á donskum í 60-árunum og róptust omnibus-bøkur. Ein teirra hevði heitið Spøkilsissøgur úr øllum heim­ inum. Í hesi antologi kundi ein finna ógloym­andi tekstir eftir m.a. Dickens, H.C. Andersen og Guy de Maupassant, her stóð tann ræðuliga »Rotturnar í múr­unum« eftir H.P. Lovecraft og tann ikki minni óhugnaliga »Eiturkoppurin« eftir týskaran Hanns Heinz Ewers. Millum teir stytru tekstirnar í hes­ um savni var søgan »Vatnið« (The Lake) eftir ein høvund, sum æt Ray Brad­bury. Hjá teimum flestu í mínum ættar­liði mundi hetta vera fyrstu ferð, ein heilsaði upp á hetta amerikanska skaldið. Søgan er, minnist meg rætt, um ein drong, hvørs spælisystir er deyð, sum leing­ist eftir henni og reikar uppi við vatnið, har hon druknaði. Søgan er ikki óhugna­lig, heldur sorgblíð, ein poet­iskur tekstur um sakleysan vin­ skap. Ray Douglas Bradbury varð føddur tann 22. august 1920 í býnum Waukegan í Illinois í USA. Familjan búði í stytri tíðar­skeið í Tucson í Arizona, men flutti so aftur til Waukegan. Í 1934 fluttu tey og bú­settust med alla í Los Angeles í Cale­fornia. Ray Bradbury búði alt lívið í Los Angeles, men roknaði Waukegan sum sín heimbý. Poe, Tarzan og Quasimodo Longu blaðungur fór Bradbury at skriva og hevur tilsamans latið úr hond­um meira enn 500 verk, stuttsøgur, skald­ søgur, sjónleikir, filmshandrit og essay­ søvn. Millum teirra eru Dark Carneval (1947), The Martian Chronicles (1950), The Illustrated Man (1951), The Golden Apples of the Sun (1953) og Dandelion Wine (1957). Av seinni verkum kann ein nevna eitt nú Death Is a Lonely Business (1985), The Toynbee Convector (1988) og Zen in the Art of Writing: Essays on Creativity (1991). Hansara kendasta verk er tó skaldsøgan Fahrenheit 451, sum kom í 1953. Ray Bradbury vaks upp í einum óvan­ liga kveikjandi umhvørvi, við atgongd til teknirøðir, vísindaskaldskap, sirkus, gandakallar, film, sjónleik. Meðan hann enn var heilt lítil, lósu fólk søgur eftir Poe fyri honum, og sjálvur fór hann níggju ára gamal at lesa Poe. Tíðliga gjørdust høvundar sum H.G. Wells og Jules Verne hansara hetjur. Tann stóri meistarin mundi tó vera Edgar Rice Burroughs, maðurin sum skapti Tarzan og skrivaði ein hóp av skaldsøgum um til­burðir á gongustjørnuni Mars. Ikki minni týdning fyri tann við­ kvæma drongin høvdu teir mongu frá­líku teknarar, sum vístu fruktirnar av sínum kynstri í teknirøðum og á bóka­permum, eitt nú Burne Hogarth (Tarzan), Hal Foster (Valiant prinsur), um­framt t.d. Frank R. Paul og Alexander Korda. Men hvat hava Tarzan og Valiant prinsur við skaldskap at gera? Sannleikin er tann, at júst hetta – at vaksa upp í einum umhvørvi við roka av marglist, av tekst-myndligari blóman – var tað gróðrarlendi, hesin drongur hevði brúk fyri. Sjálvur sigur hann, at hann longu sum lítið barn gav metaforuni innivist í sínum huga. Hann nevnir sum dømi, at hann, trý ára gamal, sá Lon Chaney leika Quasimodo í filminum Klokkarin frá Notre Dame, frá 1923 og tvey ár seinni sama leikara í The Phantom of the Opera. Ár eftir at myndirnar vóru gloymdar, stungu tær seg upp aftur úr dul­vitinum og prangaðu í hansara tekstum, sum týdningsberandi ikon. Tann almáttugi líggin Dømi um eina slíka metaforu er Vind­ ur­in, ið sipar til náttúruna sum eina megi, menn­iskjan ikki megnar at fáa tamar­hald á. Í søguni »The Scythe« (Líggin) koyrir ein fátækur maður við konu og tveimum børnum um eitt kreppu­rakt Amerika leitandi eftir ar­ beiði og mati. Hann finnur ein mann­ tóman bóndagarð, og tey búsetast har. Men tá ið hann fer út at sláa, fær líggin so við og við vald á honum, so at hann fyri hvønn sveip fellir menniskju í túsund­atali. Her hevur høvundurin skapt eina metaforu fyri tí nýggja vápninum, kjarnorkubumbuni, sum leyp angist á hans­ara ættarlið. Myndir av slíkum slag – einfaldar og sterkar, men kanska ikki subtilar – kunnu vera arketýpiskar ella koma úr bókum ella filmi. Ein mynd av tí seinna slagnum er Tann Mekaniski Hundurin í Fahrenheit 451, ið sjálvsagt er hundurin hjá The Baskervilles, ómetaliga nógv vaksin í vavi og umdoyptur. USA var í tíðini millum heimskrígg­ ini og nakað aftaná tíðarritanna land. Og tær fyrstu søgurnar eftir Bradbury sóu dagsins ljós í nøkrum av hes­ Ray Bradbury var metaforunnar maður. Hansara verk er ein hásongur til orðið TANN ÓNYTTUGA PERLAN Í 1974 kom bókin Kaleidoskop eftir Ray Bradbury, við fimm av hansara søgum. Kápumyndin var eftir William Heinesen, tekningarnar eftir Valdemar Dalsgaard. Forlag var Hitt føroyska Studentafelagið í Keypmannahavn. Tekning eftir Joseph Mugnaini til søguna »Vindurin«. Søgan stóð, í týðing til føroyskt, í tíðarritinum Fjølnir, nov. 1967.