fríggjadagur 29. juni 2012síða 50

nr. 74 · 29. juni 2012 14 VIKUSKIFTI Bakgrund Janus á Ryggi post@sosialurin.fo Søgan byrjar 11. juni 1963 í býnum Saigon, núverandi Ho Chi Minh City, í Vietnam. Buddistiski munkurin Thich Quang Duc er stigin úr einum bili og hevur sett seg niður við ein krossveg við nógvari ferðslu. Rundanum hann standa eini 300 buddistiskir munkar og nonnur. Tey mótmæla katólsku fam­iljuni, ið hevur ræðið á stjórnini í Suður Vietnam. Familjan hevur ført ein harðrendan politikk mótvegis buddist­ iska meirilutanum í landinum; eitt nú við at banna religiøsum fløggum í býnum Hué, ið er ein kjarna í Vietnamesiskari buddismu. Stutta tíð undan hava stór mótmælir verið ímóti stjórnini, við teirri avleiðing, at 9 fólk lata lív. Hetta elvir til ógvuslig mótmælir ímóti stjórnini frá buddistiska meirilutanum, og henda dagin vóna buddistisku munkarnir at vekja samhugan hjá bæði almenningi og politisku skipanini med alla. Vónin er eisini at vekja amerikonsku stjórnina, ið lutvíst stuðlar stjórnini í Suður Viet­nam. Ein annar munkur nærkast Thich Quang Duc, ið situr í miðjuni á manna­múgvuni, og hellir bensin á hann. Thich Quang Duc festir sjálvur í ein svávulpinn og er brádliga í stórum flammum. Eygnavitnir siga frá, at hann situr sum eitt lotus blomstur og mediterar uttan at røra seg. Eygnavitni eru skelkað, men mannamúgvan uttan­ um forðar sløkkiliðnum, sum er ávegis, at koma til. Og Thich Quang Duc brenn­ ir út aftaná nakrar minuttir. Aftan á kemur fram, at hendingin er væl og virðiliga løgd til rættis. Munk­arnir hava frammanundan boða útlendskum fjølmiðlafólki frá, at okk­urt stórsligið fór at henda dagin. Ameri­kanski tíðindamaðurin Malcolm Browne tekur eina mynd av hendingini, ið fer sum eldur kring allan heim. Keldur siga frá, at John F. Kennedy forseti skal hava sagt »Jesus Christ!«, tá hann sá myndina í bløðunum stutt eftir og seinni, at »eingin mynd í søguni hevur vakt so sterkar kenslur sum hendan«. Hendingin vendir heimsopiniónini ímóti stýrinum í Suður Vietnam og elvir til stór og umfatandi mótmælir ímóti for­set­anum Diem, ið verður settur av við einum stjórnarkvetti nakrar fáar mán­aðir seinni. Hví velja pínufullan deyða? Oxford sosiologurin Michael Biggs hevur víst á, at fyribrigdi sjálvseldáseting sum politiskt protest amboð hevur sínar røtur í dramatisku hendigini 11. juni 1963. Sambært honum er sera avmarkað søguliga við slíkum hendingum áðrenn hesa, men aftaná er tað vorðið alsamt meiri vanligt at nýta ultimativa sjálvs­ offrið sum politiskt protest am­boð. Hendingin elvdi til eftirgerð ymsa­ staðni í heiminum og gjørdist legitimur partur av framferðarháttinum hjá summ­um mótmælisrørslum. Í dagsins tíð­inda­flutningi eru tað serliga myndir av sjálveldásetingum í Tibet, ið mót­ mæla kinesiska yvirræðinum á land­ inum, ið fylla mest. Men hóast sjálvs­ eld­ásetingar eru serliga kendar frá úr­valdum asiatiskum londum, eru tær eisini kendar í USA, Eystureuropa og millum kurdisk uppreistrarfólk. Eftir stendur stóri spurningurin: hví velja summi at taka egið lív í ein­um politiskum mótmæli, heldur enn at velja onkran annan hátt at mót­mæla órættvísi? Og hví velja so ógvu­sligan og pínufullan deyða sum sjálvs­eld­ áseting? Michael Biggs hevur í gransk­ ing sínari lagt dent á, at greina eina ør­grynnu av yvirlýsingum og brøvum, ið annað­hvørt eru framleiddar av offr­ unum sjálvum ella viðhaldsfólki. Hann kemur til ta niðurstøðu, at talan aloftast er um, at drúgt umhugsni og ráðlegging liggur aftanfyri gerðirnar. Serliga tvey endamál koma til sjóndar: vónin um at broyta almenna meining og hugsan um eina ávísa søk, umframt at vekja ídni í viðhaldsfólki at berjast fyri søk­ ini. Sostatt er endamálið oftast ein kollektiv søk og ikki eitt einstaklinga pro­jekt. Michael Biggs vísir sostatt aftur, at talan skuldi verið um fólk,ið eru serliga illa fyri sálarliga ella løtt offur fyri politiskum heilavaski. Tvørtur­ímóti metir hann, at talan ofta er um per­sónar, ið hava fult ræði á egn­ um kenslum og æltanum. Í nógvum førum elvir eldáseting tó ikki til deyða, men lívslangan skaða, t.d. kann vera at onkur traðkar til, áðrenn eldurin ger av við persónin. Í teimum førunum hevur Michael Biggs staðfest, at tey flestu sum yvir­liva, ikki angra sína gerð. Treyðugt so hevur Michael Biggs funnið nøkur dømi um, at summi velja hendan útvegin av meiri sjálvssøknum ávum. Sambært honum lýsa summi gerð­ina sum ein seinasta útveg úr politiskum og persónligum vónloysi. Ímeðan onnur lýsa dramatisku gerðina sum eitt slag av endurgjaldi fyri at mis­ eydnast í lívinum og ikki liva upp til moralsk krøv, um til dømis familja ella samfelag hava sett. At so pínifullur og dramtiskur fram­ Við jøvnum millumbilum eru dramatiskar myndir í fjølmiðlunum av buddistiskum munkum, ið hava sett eld á seg sjálvar. Talan er um tað ultimativa politiska mótmælið, við egnum deyða sum endamál. Men hvat fær eitt menniskja til at velja hendan mótmælisháttin? Velja deyðan í protest