leygardagur 20. mars 2004síða 7

12 Nr. 56 - 20. mars 2004 Nr. 56 - 20. mars 2004 13 Ólavur Hátún Í hesari drúgvu framhalds- grein má nú vera komið fram til at vísa á nøkur vandamál í okkara skrift- máli og royna at geva eitt íkast til eitt ynskiligt orða- skifti, ið kann føra til bata. Her er tá fyrst at siga, at greinskrivarin er ikki sjálv- ur málfrøðingur og hevur ikki aðrar fortreytir enn tær, at hann hevur talað hetta mál í sjeyti ár, hevur verið fólkaskúlalærari í 8 ár og tá eisini undirvíst í føroyskum og hevur eisini ávísa út- búgving og undirvísingar- royndir í fremmandamáli. Men tað krevur nú heldur ikki tað høga akademiska bakstøði at fáa eyga á ør- kymlandi fyribrigdir í okkara rættskriving. Lat okkum leggja fyri við at taka fram dømir um villingarsom viðurskiftir, har somu ljóð í málinum verða stavað ymist, og onnur, har somu stavir í skriftmálinum umboða ymisk ljóð í málinum : i ella y Dømir: bylgja / bilgjast - biðja / styðja - girða (stika inni) / gyrða (spenna reim ella gjørð um) - hill / syll - kvikur / kykur - snigil / trygil. Fyrr kundu vit sigla við Smirli til Mikinesar, men seinni funnu máfrøðingar útav, at betri var, um Smyril fór til Mykinesar. í ella ý Dømir: bíta, líta, skíta, slíta / gýta, lýta, nýta, sýta - físa / snýsa - flís / lýs - síggja, skríggja / flýggja, lýggjur - trý / tríggir, tríbekkur. Persónlig tilráðing er at hava bara eitt i og eitt í, sum "Broyting" eisini mælti til. a ella æ Dømir: ala, fjala, mala, rala (um ljóð), skala, svala / græla, hæla, næla, ræla (um veðragjóling), spæla - Grani / Frænir - hali / hælur - basa, fjasa, grasa, knasa / hæsa av, hvæsa, læsa, ræsa - sat og las / græt og læt - nana / ræna - salur, svalur / sælur - æl / skal - geva gætur / fáa fatur -vanta (mangla) / vænta (hava í vænti). Tað eru so mong onnur dømir á hesum stavset- ingarøki, har fólk ongan møguleika hava at finna røttu loysnina uttan við orðabók í hond. Spurning- urin er, um ikki meira verður vunnið enn mist, um skrivað verður, sum ljóðar, t.d. fjæla, fjaldi - læsa, lasti - ræka, rakti - svælur, svalligur o.s.fr.. Men sjálv- andi er hetta eitt torført mál. Við slíkari rættskriv- ing høvdu fylgt fleiri eins- nevni (t.e. orð við ymsari merking, sum verða stavað eins), sum sæst millum dømini omanfyri, og eisini máttu tá suðringar við teirra serliga framburði kunnað havt síni stavset- ingarligu frámerki - um tað so sakaði nakað fyri heild- ina (sí seinni um slíkt). hv ella kv Dømir: hvalur / kvalið - hveiti / kveita - hvammur / kvæmur - hvepputur / kvapsutur - hvirla / kvirrur - hvørki / kvørkrar. ll framborið sum dl ella ll Dømir: allur, falla, fella, skalli / Malla, Nella, Palli, lallasligur - ball (sigarett) / ball (veitsla) - bella (skaða) / bellur (partur av troli) - at gella / ein gella - fjøll, hvøll / døll - fylla / fillur - hill, syll / pill, snill- ur - millum, villa / mylla, karðavilli. Vit mugu skriva skulu, sum ongin sigur, tí skullu er jú sambært úttalunormin- um at frambera sum skudlu. rn framborið sum dn ella rn Dømir: fyrna, kirna / firn- ast, girnast - barn , garn, skarn / tarn, tørn, varnast - fornur / orna - tað farna / gjarna. Niðurstøða um hesi sein- astu trý viðurskiftir: Fylgið Broyting at stava eftir framburði. Annað stavsetingarligt villingarsemi: Sló og dró uttan g, men slógu og drógu við g - biður uttan j av biðja, men styðjar við j av styðja - sóu , stóðu, drógu, svóvu , sum øll hava líknandi framburð, men verða stavað ymist. Her er eitt óreglusemi, sum tað saktans kundi verið bøtt um. Nevnast kann her eisini g-ið, sum umframt sítt natúrliga g-ljóð stundum er at frambera sum j (logi), stundum sum v (fløga) og í øðrum førum onki ljóð um- boðar (tog). Føllini. Tað hevur í seinastuni verið nakað frammi um, hvussu illa eitt nú fjølmiðlafólk fara um føllini. Tað nervar eisini meg, tá ið so er, og eg haldi, at blaðfólk og frá- søgufólk í okkara loftmiðl- um eiga at vanda sær um hesi málsligu viðurskiftir. Men tað sagt, mugu vit eisini viðurkenna, at eins og fallskipanin gjøgnum øldirnar er vorðin munandi einfaldari t.d. í enskum, donskum og svenskum, er kenslan fyri henni eisini víkjandi hjá okkum. Havi t.d. hoyrt hámentaðan norð- ing siga, at tað var honum mestsum ógjørligt í sínari dagligu tala at gera rætta munin á hvør- og hvønn- falli, og soleiðis er eisini vorðið aðrastaðni í landin- um. Í skrift má tað tó vera ynskiligt at royna at halda aftur í hesari broyting, uttan at tað tó skal gerast til nakra málsekterismu sum t.d. við hvørsfallinum, sum tað við fyrimynd í íslendsk- um, meira enn natúrligt er, hevur verið roynt at gróð- urseta av nýggjum í okkara máli. Ivaleyst okkara torfør- asta mállærufyribrigdi er ir- ella ur-endingar. Vit lærdu fyrr ta reglu, at veiktbend sagnorð enda við -ir í 2. og 3. persóni í nútíð, og at tey sterktbendu og j-a -sagnorðini (sum t.d. skilja) skuldu enda við -ur. Nú er reglan tann heldur einfald- ara, at hevur tú ljóðskifti frá nútíð til tátíð, so skalt tí skriva -ur. Men fyri tað fyrsta eru her jú undantøk sum t.d. við nevnda "skilja", ið ikki skiftir ljóð frá nútíð til tátíð, og støðugt má tann skrivandi sita og hugsa seg um og aloftast skriva ímóti sínum egna málsliga veruleika; tí valla nakrastaðni í landin- um er tað so, sum mállæran býður, at skift verður mill- um hesar ir- og ur-endingar í sagnorðunum. Hetta sæst eisini í ljóðrøttum skriftar- royndum frá 19. øld. At skifta bæði i og u út við tí meira neutrala e, sum dr. Jacobsen var inniá, hevði verið ein Columbus-loysn; men hon er illa hugsandi í okkara vesturnorrøna mál- umhvørvi. Tá talan er um veiktbend kvennkynsorð í fleirtali, so siga nógv fleiri føroyingar dunnir, hønir, fliðir, kettir, krónir og gentir enn dunn- ur, hønur, fliður, kettur, krónur og gentur. Mundi tað verið nakað hóttafall fyri heildina, um fólk kundu skrivað -ir ella - ur alt eftir egnum fram- burði? Vit høvdu ikki mál- læruliga komið út á flot av tí - havnarfólk høvdu neyv- an farið at skrivað hestir, norðingar badir ella suðr- ingar kemor/kemør, og vit við vestanmáli høvdu fram- vegis dugað at skrivað eftir, undir og yvir, sjálvt um vit siga eftur, undur og yvur. Fólk hava ikki longur so nógvan ampa av at lata málførini koma til sjóndar í skriftini eisini. T.d. sært tú sandingar og skúvingar skriva "Hvar fer tú?" ella "Hvat ger tú", og hevur onkur skrivað "Báði hetta og hatta", veitst tú at tað ein suðringur. Størsta vandamálið í føroyskari rættskriving: ð ella ikki ð. Dømir: inn á landið, men her á landi - um várið, men á vári - segði við barnið, men gongur við barni - skundið tykkum, men skunda tær - eitt skarð, men ein skari og ein skor - ein skor, men at skorða - ein ferð, men at fara - at skera, men ein skurður - tað barn- ið, men ta gentuna - ein viðgerð, men at viðgera - vara (minna á), men varða (ansa eftir) - varamaður, men varðmaður - laða (upp), men laga (skipa) - ein hurð, men ein durur - o.s.fr., o.s.fr.. Viðvíkjandi ð-unum er tað, sum fyrr nevnt, mín greiða sannføring, at tað var skilaleyst at koma aftur við einum stavi inn í okkara skriftmál fyri eitt ljóð, sum longu um 1600 var horvið úr málinum. Slíkir ljóðleysir stavir eru eisini í øðrum skriftmálum, t.d. hoyrist í norskum ikki t- ið í landet ella barnet; men teir hava ikki orðaformin lande og barne sum ør- kymlandi valmøguleika, soleiðis sum vit hava tað við landið ella landi og barnið ella barni. Sama villingarsama trupulleika hava vit av boðsháttinum, har fleirtalið krevur ð, men eintalið ikki. Havi enntá upplivað dømi sum "farð út við tær", tí talan jú er um boðshátt. Annars verður í ráðaloysi tveitt um seg við ð-um, sum best ber til, - sum t.d. pápið, sum stu- dentaskúlalærari herfyri nevndi sum dømi, í orði sum ímótið og annars í orð- um, sum enda við einum berum sjálvljóði sum í sagnorðum í 1. pers. í nútíð ella í endanum á einum navnahátti. Orðaform sum ørðum eins og í fjørðum ella fjøðrum eins og í øðrum sært tú javnan. Nei, hesin stavur, sum eg her geri so nógv burturúr, gagnar ongum, skapar bara mistreysti og ger óneyð- ugan mun á teimum skrift- lærdu og fólki, sum ikki hava bókligt arbeiði. Tí líka so væl sum tú í talumálin- um fullvæl skilur hvørki- kynsorð í bundnum formi og sagnorð í tátíðar lýsing- arhátti ella boðshátti uttan skilmarkandi ljóð, so skilur tú eisini boðskapin uttan skrivað ð. Sama er við tí óveruliga og hugsaða, tí, sum tey lærdu kalla supin- um konjunktiv, á føroysk- um hugsandi luttøkuháttur, sum t.d. "tú átti at skrivað henni nøkur orð", sum fleiri føra fram sum eina grund- geving fyri at varðveita ð- ið. Eitt annað mál er, at henda hugsháttar setnings- skipan tíverri er við at hvørva úr okkara máli. Tað er tað vorðið vanligt, og hevur verið tað leingi, at ein samansett tíð framman- undan í setningi smittar á ein eftirfylgjandi navnahátt og ger hann til tátíðar lýs- ingarhátt. Hetta sæst alla- staðni, og úr bók, sum eg júst var við at lesa, havi eg hesi dømir: "...teir høvdu fingið boð um at hildið kjaft ..." - "...ætlanin hevði ikki verið at dripið hann ..." - "...hon hevði hoyrt NN sagt ..."-" Hon hevði sæð hann róð framvið ..." -"for- bronglaði tað, hann hevði lovað at gjørt.." Í øllum hesum dømum var navna- háttur rættari, tí talan er um søguhátt og ikki um hugs- hátt. Her er høvi til at sýna sín serkunnleika í at handa- fara ð-ið, tá ið tátíðar lýsingarhátturin ljóðliga fellur saman við navna- háttin; men tað hevur líka lítlan týdning í tí skrivaða sum í tí hoyrda. Í undirvísingini í før- oyskum veruliga at vekja ansin fyri hesum kon- junktivvirknaði í okkara máli tað haldi eg vera av væl størri týdningi enn at dressera næmingarnar til at kunna skilja hárfínt ímill- um, um tað ljóðleysa ð-ið skal vera har ella ikki. Nei, tað skerst ikki burt- ur, at vit vegna teir mongu valmøguleikar, sum peika aftur í miðøld, helst hava størri trupulleika av okkara skriftmáli, enn nøkur onnur tjóð hevur tað av sínum. Tú sært tað í skrivligum avrik- um á øllum skúlastigum, í almennum skrivum, dag- bløðum, privatum brøvum, gøtuuppsløgum, handils- vindeygum, ja øllum, sum serkøn ikki hava ritskoðað. Ja, sjálvt hesi kunnu koma í iva um, hvør ið nú rætta stavingin er. Marius Jo- hannesen, sáli, sum var sera væl fyri málsliga, sum sjálvur gav út skúlabøkur til skrivligt føroyst, og sum sjálvandi dugdi sína mál- læru til fulnar, segði eina- ferð við meg:" Eg skal siga tær tað, at eg lati onki skrivligt á føroyskum frá mær, uttan at eg havi havt orðabókina hjá mær". Sjálvur má eg siga, at skal eg skriva okkurt á donsk- um, er mær ongin tørvur á orðabók, neyvan heldur til tað týska, sum eg havi havt nakað við at gera; men skal eg skriva mítt móðurmál, er orðabókin mær mangan hent. Og neyvan hyggi eg eitt skrivað ark ígjøgnum uttan at varnast, at har manglar eitt ð, ella at hatta ð-ið skal ikki vera. (Meira) VIÐMERKINGAR At skriva føroyskt Hvørjar trupulleikar hava vit í okkara skriftmáli? nýta gott av øllum, ið kom buturúr. Okkara samfelag hevur eitt vakurt mál og nógv lærd fólk í vilja varð- veita tað. Nú ræður um ikki at seta seg afturá, men vera til dystin fús, so ikki sama hendir sum í Danmark. Eitt vita vit. Enska rákið kemur henda vegin, og er kanska longu komið. Tað ræður um, at duga at taka ímóti á ein skynsaman hátt. Tá vit hugsa um, hvussu nær málspurningurin var tengdur at tjóðskaparrørsl- uni í Føringafelagstíðini, so undrar tað meg, at einki hevur verið nevnt um før- oyska málið øll seks árini undir fullveldis landsstýrin- um. Sum í so nógvum øðrum málum undir hesum landsstýrinum, hava teir start seg blindar og slept tí føroyska málinum uppá fjall. Framhald av síðu 10 NØVN Í VIKUNI Telefon 341800 - Fax 341801 - Fartelefon 216135 e-mail: maggi@sosialurin.fo Á hesum síðum bera vit tíðindi um merkisdagar, so sum rundar føðingardagar, brúdleypsdagar, starvssetanir o.t. Dagurin 20. mars. Gordius, deyður umleið ár 300. Róm- verskur hermaður, sum gjørdist kristin og varð tikin av døgum. 21. mars. Vársjavndøgur. Tvær ferðir um árið eru sólin og jørðin staddar soleiðis hvør móti aðrari, at dagur og nátt eru líka long. Vársjavndøgur er vanliga 21. mars, men kann eisini vera 20. mars. Dagurin er eisini bænadiktsmessa, til minnis um Bænadikt úr Nursia, sum stovnaði eina munkaskipan, ið skjótt kom víða um londini. Hann bygdi eitt tiltikið kleystur á Monte Cassino í Italiu. Navnið kemur av orðinum benedictus, sum merkir tann vælsignaði. Bænadikt úr Nursia doyði í 547. 22. mars. Páll biskupur, deyður umleið ár 250. Talan er ikki um ápostulin, men um ein biskup í Narbonne í Fraklandi við sama navni. Er eitt av teimum fyrstu dømunum um ein biskup, sum ikki doyði blóðvitnis- deyðan. Tøkk Okkara inniliga tøkk fyri sýnda samkenslu, tá kæra mamma, vermamma, omma og langomma Jenny Jacobsen vanliga nevnd Jenny á Støðini í Fuglafirði andaðist og varð jarðað. Ein stór tøkk til tykkum á B8 og B5 á Landssjúkrahúsinum, sum vóru um hana ta seinastu tíðina. Ein hjartans tøkk til tykkum, sum hjálptu okkum so væl, meðan hon lá sjúk, Harrin løni tykkum. Eisini ein serstøk tøkk til tykkum, sum sendu gávur til Føroya Felag móti krabbameini. Ein hjartans tøkk til Meinhard Bjartalíð prest fyri sera vøkur og troystarrík orð.Tøkk til berarar og sangarar og kirkjutænarar og tøkk til tykkum, sum fylgdu henni til hennara seinasta hvíldarstað. Familjunnar vegna Anja Tøkk Hjartaliga takka vit tykkum, ið sýndu samkenslu, tá góða kona, mamma, vermamma og omma okkara Elsa Maria Hellá andaðist og varð jarðað. Takk til prest, sangarar, berarar og kirkjutænarar. Takk til tykkum á Ellisheiminum, sum vóru um hana hennara seinastu ár.Takk til øll, ið hjálptu til í sambandi við jarðarferðina. Takk fyri blómur, kransar og peningagávur til Autistafelagið.Takk tit, ið fylgdu henni hennara seinastu ferð. Meinhard Eyðun, Joan og børnini Kunngjørt verður fyri ætt, vinum og kenningum, at maður, pápi og abbi okkara F. Jákup Wang Andreasen Tórshavn andaðist mikukvøldið 17. marts. Jarðarferðin verður úr kirkjugarðskapellinum sunnudagin 21. marts Kl.15.00 Erla og børnini við familju Tøkk Vit takka hjartaliga øllum tykkum, sum sýndu samkenslu, tá ið okkara høgt elskaði maður, pápi, abbi og verfaðir Ditlev Olsen Argir andaðist og varð jarðaður. Tøkk fyri blómur, kransar og aðrar heilsanir, fyri peningagávur til treingjandi børn, og hjartaliga tøkk til allar hjálpandi hendur til jarðarferðina. Hjartans tøkk øll tit, ið fylgdu honum til hansara seinasta hvíldarstað. Margit, Sunrid, Astrid og Katrin v/ familjum Mánadagin 22. mars kemur verkfrøðingurin Hans Jørn Mølkjær til Føroyar fyri 9. ferð. Fríggjadagin 26. mars skal hann handa lyklarnar til nýggju samkomuhølini hjá Frelsunarherinum í Vági til landsleiðaran fyri Frelsunarherin í Noreg, Íslandi og Føroyum, kom- mandør Donald B. Øde- gaard. H. J. Mølkjær er dani, sum fyri meira enn 40 árum síðan giftist til Noregs. Hann starvaðist í mong ár sum leiðandi verkfrøðingur innan NORCEM, sum er ein avheimsins størstu se- mentfyritøkum. Fyri um- leið 20 árum síðan segði hann starvið og stóru løn- ina í NORCEM frá sær og gjørdist dagligur leiðari í FEAS (Frelsesarmeens Eiendommer A.S.) Frelsunarherinum í Vági hevur ein veruligan vin og hjálpara í hesum manni. Uttan hansara hjálp høvdu tey ikki verið komin til ta frálíku loysn á hølistrupul- leikunum í Vági. Hann sig- ur sjálvur, at hann er sera hugtikin av landi og fólki okkara. Áhugavert er, at sjálvt um hann og familjan búgva í Noreg, so hava tey summarhús í Jútlandi, og so at siga allir grannarnir eru føroyingar. Hans Jørn Mølkjær: Handar lyklarnar til Frelsunarherin í Vági Berint Juul Rasmussen 94 ár Í dag, leygardagin 20. mars, fyllir Berint Juul Rasmussen á Strondum 94 ár. Berint er føddur í Keyp- mannahavn í 1910. For- eldrini vóru: Elsuba, f. Poulsen, av Strondum, og Julius Rasmussen, úr Keypmannahavn. Hann flutti til Føroya sum fimm ára gamal, saman við systrini Ingu, tá mamman doyði, og vaks hann upp hjá Rasmus Poulsen á Strondum, sum var formaður inni á Hulki. Sum ungur tók hann motorpassaraprógv. Hann arbeiddi inni á Hulki, til hann í 1951 fór at sigla sum maskinmaður við oljubát- inum Esso Søldarfjørð. Hetta starv røkti hann til síðst í 70-unum. Saman við synunum bygdi hann Esso-støðina inni á Byrgi á Strondum, sum varð liðug í 1977. Hann var við í virksem- inum á støðini, til hon bleiv seld í 1988. Berint giftist við Lenu, f. Johannesen, av Toftum, sum andaðist í 1989, 77 ára gomul. Børnini hjá teimum eru: Kaj, sum býr á Strondum, Óli, sum býr í Skagen, Egon, sum býr í Hoyvík, Eigil sum býr á Strondum, og Asta, sum býr í Hoyvík. C M Y K 13 12