mikudagur 12. september 2012síða 24

Mikudagur 12. september 2012 · Nr. 106 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tá ið psykiatriski depilin lat upp fyri góðum 40 árum síðan var hetta eitt nýbrot í føroyskari søgu. Endiliga kundu vit viðgera sjúklingar her heima, og fari var undir eina tilgongd at fáa sálarsjúk, sum vóru send av landinum heimaftur. Nú, yvir 40 ár seinni eru nøkur av hesum enn á psykiatriska deplinum. Tey hava ongantíð fing­ið nakað varandi bú­staða­ tilboð, men hava búð á hospitalinum øll árini !! Fái ilt av at hugsa um hvat hesi fólk hava fingið í boði. Hvussu ber tað til, at vit sum land hava bjóðað nøkrum av okkara borgarum slíkar umstøður ? Og hvar er menniskjaliga virðingin og virðingin fyri manna­ rætt­indunumum ? Í fyrispurningi til lands­stýrismannin 8 febr­uar í ár fekk eg upp­ lýst at tað búgva 18 fólk á psykiatriska depli­ num, sum eru liðugt við­gjørd, men sum eru har vegna væntandi bústað. Allarhelst er eitt líkn­andi tal, ella hægri, eisini millum sálarsjúk fólk, sum búgva heima hjá familju. So søguliga sæð hevur psykiatriin ikki verið rað­fest nóg høgt í mun til tørvin. Soleiðis er eisini enn í dag. Bíðilistarnir til barnaspykiatriina eru á einum ómenniskjaligum støðið. Økispsykiatriin er bert útbygd í einstøkum pørtum av landinum, so sjúklingar kring land­ið fáa ikki nøktandi upp­ fylging og viðgerð. Og umstøðurnar á psyki­ atriska deplinum eru ikki nútímansgjørdir sam­svar­andi nútíðar krøv­um. Nú er so ein verkætlan á borðinum. Fauntain House sum Sinnisbati og ergoterapeutar hava fyrireikað, men mangla fígging til. Uml 2,5 mill verður upplýst, at teim­ um tørva árliga til at fyri­skipa eitt útslúsandi ar­beiðsbúgvandi til-boð til 50 fólk. Hesi 50 fólk kundu fingið ein mein­ ings­fullan gerandis­dag aftána útskrivan og har­við fyribyrgt endur­ innleggjan. Júst slík til­ boð, sum vit altíð hava mangla og, sum leggja dent á fyribyrgjandi og rehabili­terandi partin av tí heildartilboði, sum vit hava mangla. Lands­ stýrismaðurin í heilsu­ málum hevur víst á, at hann ikki eigur málsøkið og tí ikki hevur heimild at játta pening. Hann vísti til almannaráðharran sum eigur økið. Vónandi fær verkætlanin jaliga við­gerð har, tí hon er til­ trongd og neyðug. Fyri alt í verðini má verkætlanin ikki enda í ongamannalandi, tí ongin kassi vil fíggja. Tað hava vit ikki ráð til, hvørki menniskjaliga ella fíggjarliga.Eitt seingj­ arpláss kostar upp í 3000 krónur dagliga, so átøk sum kunnu fyribyrgja innleggjan og betra um lívsgóðskuna mugu vera í áhuganum hjá øllum at fáa framt í verki. Tað kann ikk vera rætt at ein verkætlan fyri 2,5 mill árliga til 50 fólk ikki kann sleppa í gongd, samstundis sum samgongan hevur samtykt 265 mill í skatta­ lætta árliga ! Fountain House kann blíva eitt av teimum “missing-linkunum” føroyska psykiatriin hevur tørv á. Og har eru nógv onnur at fáa uppá pláss. Men allir bøti batir. Psykiatriin hevur ikki altíð átt nakran góða, lat tað vera farið. Fortíðina fáa vit ikki gjørt so nógv við, men framtíðin er í okkara hondum. Tey gloymdu Sirið Stenberg Lív aftur í Havnina Levi Mørk formaður í byggi og býarskiparnarnevndini hjá Tórshavnar kommunu "Havnin er ein lítil bygd", syng­ur Teitur. Tíverri er Havn­in ein alt ov friðalig sovi­bygd. Ein avgerð um fram­tíðina fyri miðbýin í Havn má takast nú. Og hon skal vera røtt. Framtíðin má ikki byggj­ast á tilvild. Bý­ ráð­ið hevur fingið íblástur frá ym­iskum spennandi verk­ætl­anum, fólk hava lagt fram. Vit eiga eisini at læra av altjóða kanningum, sum vísa, hvørjar grundarleggjandi fyri­treytir eru fyri trivnaði og lívi í býum. Fyritreytir fyri at skapa lív Grannaløg, har fólk trív­ ast, hava nøkur felags eyð­ kenni kring allan heim. T.d. hava grannaløgini eitt mið­ savningarstað ikki longri burtur, enn til ber hjá fólki skjótt at ganga til tað. Granna­ løgini rúmast gamalt og nýtt hvørt um annað t.d. við bæði sethúsum, raðhúsum og íbúðarhúsum, har fólk í øllum aldri búgva. Har eru smærri arbeiðspláss, so sum skrivstovur, smáir verkstaðir, gallaríir, caféir og handlar, sum kunnu nøkta tørvin hjá van­ligum húsarhaldum fyri dagligvørum og vanligum tænastum. Ein fólkaskúli liggur so nær, at børnini kunnu ganga í skúla, heldur enn at verða koyrd í bili ella bussi. Smá spælipláss ella øki við møguleika hjá børnum at spæla eru innanfyri hundrað metrar frá bústaði teirra. Ymisk grannaløg er bund­in saman av saman­ hang­andi vega- og gongu­ gøtu­netverkum, sum spjaða ferðsl­una – ofta lutvíst smalir vegir við røðum av plantaðum trøum, so bilarnir seta ferðina niður og eitt umhvørvi verð­ ur skapt, hóskandi fyri fólk til gongu og á súkklu, með­an tungur ídnaður og høv­uðs­ ferðsluæðrir liggja uttan fyri miðstaðar- og bústaðarøki. Bygningar á høvuðsgøtum ella torgum eru bygdir heilt út til gongubreytirnar við veg­kantin, so eitt greidliga av­markað uttandura býar­ rúm verður skapt. Parkering og garasjuhurðar eru aftan fyri bygningar og atkomi­ lig gjøgnum trengri gøtur ella skot. Serliga merkis­verd, tignarlig støð á mið­savn­ ingarstøðum ella torg­um eru ofta almennir stovnar, ment­ anarhús ella sam­komu­hús, har fundir, møti, undirvísing ella annað alment virksemi kann fara fram. Savna meira virksemi í miðbýnum Hesi atlit eru tíverri ikki altíð tikin, tá býarætlanir hava verið lagdar fyri Havn­ ina. Úrslitið er, at sjálvt høv­ uðsgøtur liggja fólka­tómar í flestum grannaløgum. Men við smærri broytingum hevði borið til at skapt gróðrarbotn fyri einum meira livandi umhvørvi – fyrst og fremst í miðbýnum. Havnin hevur brúk fyri góðum kørmum, ið kunnu økja vinnuliga, handilsliga og mentanarliga virk­semið. Hetta virksemi eigur, sum tað sømir seg einum røttum býi, at verða savn­að mest møguligt í mið­ býnum. Partar av ferðslutunga mið­býarøkinum, t.d. Steina­ tún, kunnu gerast meira mið­ býarkend við nýggjum, hægri bygningum, meðan eldri býar­partar eiga at varðveitast í gomlum líki, tó so, at bygn­ ingar kunnu brúkast til nýggj endamál. T.d. ber hugnaliga havnaumhvørvið í Vágsbotni/ Skálatrøð/Bacalao ómetaliga spennandi møguleikar í sær. Vit kunnu gleðast um, at í Havnini hava vit enn varðveitt ávíst siðbundið virksemið í havnalagnum, sum er heilt grundleggjandi fyri føroyska mentan – t.d. á Skipasmiðjuni og Bacalao. Høvuðstaðurin skal framhaldandi rúma hes­ um virksemi. Men samstundis kann gamla, hugnaliga umhvørvið eisini geva rúm fyri øðrum nýskapandi virksemi. Vit síggja tíbetur longu, hvussu gom­ul pakkhús eru við at umskapast til støð við vinnu­ ligum og mentanar­ligum virksemi, sum savnar fólk og skapar lív. Vit kunnu gleðast um, at Vágsbotn út ímóti Tinganesi er við at menna seg til eina fólkaríka "Nyhavn". Har er fjálgt og veðurgott, og fólki dámar at búleikast har. Men væl meira kann gerast enn hetta. Draga virðisskapandi fólk til Havnar Góðar umstøður fyri fjøl­ broytt­um virksemi innan ym­iskar vinnur, vísind og list, sum hevur allan heim­ in sum marknað, er júst tað, sum ger býir úti í heimi til orkumiðdeplar av kreativi­ teti, innovatión og fram­ leiðslu­huga, sum draga fleiri fólk, vitan og pengar til sín. Tí skal rúm gerast fyri slíkum virk­semi í Havn. Í økinum Vágsbotn/Skála­ trøð/Bacalao kann pláss m.a. gerast fyri einum nýggjum vøkrum Tjóðarpalli, sum før­ oy­ingar kunnu vera ernir av, meðan eldri bygningar í enn størri mun kunnu brúkast t.d. til 'granskarapark', ráð­ stevnuhøli, konserthøli, dansi­støð, gallaríir, caféir og krea­tivir verkstaðir, har íverk­setarar, vinnu­lívs­fólk, vís­inda­fólk, listafólk, design­ arar, lýsingar­fólk og onn­ur kunnu arbeiða, so Havn­in gerst aktivur partur av nýggja altjóðagjørda vitanar­sam­ felag­num, ið dregur føroyskar útisetar, granskarar, lesandi, fakfólk og vitjandi annars til landi. Tað er júst slíkt fjølbroytt virksemi, sum kann gera bý okkara spennandi. Ein tann mest týðandi orsøkin til, at miðbýurin er so fólkatómur, er, at so nógvir bygningar í miðbýnum bara rúma almennum skrivstovum. Heldur skuldu fleiri fólk búð har. Ein byggisamtykt kann t.d. áleggja, at bygn­ing­ar skulu brúkast til bústaðar­ enda­mál, og at niðastu hædd­irnar, sum liggja út til gøt­urnar, skulu brúkast til almenn­gagnlig endamál – so sum handilshøli, høli til ymiskar tænastuveitingar, caféir o.a. Umstøður mugu skap­ ast, sum fáa ung fólk, barna­ familjur og kreativ, uppfinn­ som fólk til at ynskja at búgva og arbeiða í Havn. Hugna­lig miðbýarkend, bústaðar­um­ hvørvi, sum liggja tætt at spennandi arbeiðsplássum, kundu drigið virðisskapandi fólk til landið, og fingið tey, sum eru her, til at støðast og ikki rýma úr Føroyum. Økt virksemi hevði eisini drigið fleiri vitjandi uttanífrá, sum keypa í handlunum og brúka tænasturnar í býnum og harvið leggja pengar eftir seg. Býráðið kann gera nakað Samanumtikið eru sostatt fleiri atlit at taka fyri at skapa meira býarlív – nevni­ liga at skapa góðar umstøður fyri vinnu, mentan, havnar­ borgarar og vitjandi, har øll fáa sítt. Tekur ein mest møguligt atlit til allar partar, gerast allir partar vinnarar. Royndir aðrastaðni vísa, at tað ber til at tryggja vøkstur og trivnað fyri øll. Her er tað, at arkitekturur og býarskipan spæla ein avgerandi leiklut. Nú má okkurt henda á hes­um øki í Havn. Býráðið má taka seg um reiggj og vísa, hvussu væl tað dugir at fáa hesi atlit til at ganga upp í eina hægri eind, so alt stuðlar uppundir hvørt annað. Hetta fari eg at arbeiða fyri, verið eg valdur eitt býráðsskeið aftrat. Kjak Einki er so keðiligt, sum fólkatómar gøtur. Føroyar hava brúk fyri, at Havnin av røttum kann kalla seg ein lívligan bý, sum dregur fólk at sær alla staðni frá. Tí mugu umstøður skapast fyri virksemi, ið skapar meira lív og ferðslu í býnum. Tað skal Býráðið vera við til at syrgja fyri.