fríggjadagur 21. september 2012síða 20

Fríggjadagur 21. september 2012 · Nr. 110 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 66 ár síðani fólkaatkvøðuna Nú 14. september 2012 eru 66 ár liðin síðan vit á fólka­ at­kvøðu samtyktu at gerast eitt sjálvstøðugt ríki. Henda fólkaatkvøða var samtykt á Føroya løgtingi tann 10. mai 1946. Fyri at fáa nakað samtykt í ting­in­ um skuldu í minsta lagi 12 tingmenn at­kvøða fyri, og eydnaðist at fáa hesar tólv atkvøðurnar frá sam­bands­ monnunum O. F. Joen­sen, Andrass Samuelsen, Jo­han M. Fr. Poulsen, Hans Iver­ sen, Trygva Samuelsen og Kristian Djurhuus, og javn­ aðarmonnunum J. E. Jacob­ sen, J. Fr. Øregaard, Jákupi í Jákups­stovu, Johan Peter Davidsen, Peturi Mohr Dam og William Smith. Hevði bert ein av hesum monnum ikki atkvøtt, so var málið fallið, og vit høvdu onga fólkaatkvøðu fingið. Tann dag, ið Føroyar gerast eitt sjálv­støð­ugt ríki, fara allir hesir menn at standa sum slóðarar fyri okkara sjálvstøðuga landi. Valkostirnir vóru tveir. Ann­ar var eitt uppskot frá stjórn­ini um samstarv Dan­ markar og Føroya millum undir somu stjórnarskrá (grund­lóg), soleiðis at vit fingu eitt ávíst kommunalt sjálvstýri, ið var eitt sindur rúmari enn tað aðrar dansk­ ar kommunur høvdu. Hin val­kosturin var, at Før­oy­ ar skuldu gerast eitt sjálv­ støðugt ríki. Higartil hevði støða okk­ ara verið tann, at vit vóru saman við Danmørk sambært bjørgvinarsáttmálan frá 29. august 1450. Har var ásett, at vit vóru teknar í einum sjálvstøðugum kongsríki, men at vit høvdu kríggj og frið (t.v.s. uttanríkispolitikk) felags við Danmørk, og at ríkini bæði høvdu skyldu til at velja sama kong. Annars stýrdi hvørt ríki sær sínum egnu viðurskiftum. Um 1660 høvdu bæði ríkini samtykt at velja kong einaferð med alla, við tað at vit gingu við til at kongstrónan skuldi ganga í arv til eftirkomararnar hjá tí, ið tá sat á henni, og at kongur ikki nýttist at ráðføra seg við umboð fyri fólkið í nøkrum av ríkjunum, tá hann tók av­ gerðir í innlendskum og út­ lendskum málum. Samtykt okkara frá 1450 um felags uttanríkispoltikk var ein altjóða sáttmáli mill­ um lond, sum frammanundan ráddu fyri sínum egna uttan­ ríkispolitikki. Fyri at sleppa burtur úr hesum sáttmála skuldu báðir partar játta at sleppa sáttmálanum. Men okkara samtykt um at geva kongi rætt at ráða yvir innlendskum málum var okkara egna, og hana kundu vit broyta um so var, at vit hildu hana vera óhósk­ andi fyri okkum, og har var óneyð­ugt hjá hinum ríkin­um at leggja seg uppí, tí tað var beinleiðis forboðið í bjørg­ vinar­sáttmálanum. Sum kunnugt var ríki okk­ara minkað við tí altjóða frið­ar­sáttmála sum kongur okkara gjørdi í Kiel í 1814. Tá mistu vit 15% av okkara umráði. Hetta hevði kongur heimild at gera, tí vit vóru saman um kríggj og frið. Meira ivingasamt var tá kongur í 1918 loyvdi Íslandi at fara burtur úr ríki okkara uttan at spyrja grønlendingar og okkum føroyingar eftir, men við Ísland varð gjørdur ein altjóða sáttmáli, og tá ein slíkur er gjørdur ber ikki til at koma afturumaftur. Nú í 1946 var so ætlanin at fáa okkum at sleppa okk­ara støðu sum partur av tí ríki, ið var saman við Danmørk sambært bjørg­vinar­sátt­mál­ anum, soleiðis at vit gjørdust ein partur av Dan­markar ríki, ella at vit skuldu fara burtur úr tí felagsskapi vit høvdu við Danmarkar ríki. Í báðum førum komu vit til at skiljast frá Grønlandi, tí tað var framvegis saman við Danmørk sambært bjørg­ vinarsáttmálan. Hetta var ikki lætt í at velja, men úrslitið gjørdist at ein greiður meiriluti av føroysku veljarunum, 50,7%, heldur vildu gerast eitt sjálv­ støðugt ríki enn ein donsk kommuna. Tann fyrsta viðmerkingin til hetta úrslit kom frá danska forsætisráðharranum Knud Kristensen, sum eisini hevði Føroyar sum málsøki í donsku stjórnini. Hann segði sum eyðsæð var, at før­ oyska fólkið hevði vrakað ta tilbodnu kommu­nalu skip­ an og heldur vildu vera eitt sjálvstøðugt ríki. Hetta fekk beinanvegin eina avleiðing í Føroyum, sum fáur hevði ímyndað sær. Formaðurin í Sambands­ flokkinum, Andrass Sam­ uel­sen, sum var ein av stovn­arum floksins 40 ár framm­an­und­an, kom við eini við­merk­ing. Tað merkis­ verda við hesi viðmerking var, at hann út­talaði seg ikki sum formaður í Sam­bands­ flokkinum, men for­maður í einum higartil ókend­um politiskum flokki, sum æt “Samarbejdspartiet”. Hann hevur sostatt sum tann fyrsti tikið fólkaat­ kvøð­una til eftirtektar og somuleiðis tikið avleið­ing­ ar­nar av støðu forsætis­ráð­ harrans. Støðan var jú klár: Sam­ bandið, sum vit høvdu havt við Danmarkar ríki síðan 1450, var vrakað og nú skuldu árar leggjast út til nýggjan róður. Við at lata flokkin skifta navn til Samarbejdspartiet gjørdi hann greitt, at hetta nýggja føroyska ríki skuldi hava neyva samvinnu við Danmark. Nú hendi ymist annað, sum forkom hesa fyrstu ætl­ an­ina hjá Andrassi, og “Sam­ arbejdspartiet” gjørdist ikki navnið hjá hansara flokki. Heimildin fyri at siga, at hetta er farið fram, er tó í lagi. Orðingin stendur í ein­ um fjarriti, sum kom úr Tórs­havn til Ritzaus Bureau í Keypmannahavn morg­ unin eftir fólka­atkvøð­una (endurprentað í bókini: Fólkaatkvøðan 1946, síða 560), og tann sum sendi fjar­ritið var tíðindamaður teirra Georg Lindenskov Sam­uelsen. Hann var sonur Andrass Samuelsen. Ein ann­ ar sonur Andrass var Trygvi Samuelsen, sum um­framt at vera løgfrøðingur var løg­tingsmaður Sambands­ flok­sins í Suðurstreymoyar val­dømi. Hann hevði eins og faðirin og allir hinir sam­ bands­tingmenninir greitt atkvøðu fyri fólka­at­kvøðuni tann 10. mai 1946. Brøðurnir Georg og Trygvi arbeiddu neyvt saman, og tað er full­komuliga ósannlíkt at hetta fjarrit er sent uttan nágreinliga ráðlegging millum Andrass, Trygva og Georg. Hetta fjarrit er tí støðutakan Sambandsfloksins til úrslitið av fólkaatkvøðuni. Hetta úrslit er eftir øllum at døma ikki nakað sum formaður floksins fegnast um, men hann boyggir seg fyri fólksins dómi í hesum máli, sum hann sjálvur eins og sonurin hevur biðið um at fáa at vita. Formaður Javnaðarflok­ sins, Petur Mohr Dam, boygdi seg eisini fyri úrslitinum. Hann var sjálvandi ikki ovur­fegin, men í eini grein sum hann skrivaði til Sosial­ in tveir dagar eftir fólka­at­ kvøðuna hevur hann hópin av uppskotum um hvussu stýrast skal so at tær sjálv­ støðugu Føroyar kunnu klára seg. Hann heldur, at ein­asta leið fram er at skipa Før­oyar sum eitt sosialistiskt sam- felag. Men sum kunnugt kom loys­ingartilgongdin inn á villinig­øtur. Út frá tí skjalatilfari, sum er í málinum, og sum er lagt fram í bókini Fólkaatkvøðan 1946, er heilt greitt hvør ið atvoldin er. Tann vanlukka, sum okk­um var fyri, var at tann mað­ur, sum bráðfeingis sat í amt­mansstólinum, var ein ótrúgv­ur tænari. Hann æt Cai Vagn-Han­ sen og var beinleiðis undir for­sætisráðharranum. Setn­ ingurin hjá einum og hvørjum embætismanni er at útinna tað sum ráðharri hansara vil hava sett í verk. Teir skulu finna grundgevingar fyri at tað sum ráðharrin ger ikki bert er lógligt, men eisini rætt, og teir skulu fáa øll, sum teir hava við at gera, at gerast samd við ráðharran. Tá forsætisráðharrin nú hevði sagt, at fólkaatkvøðan hevði avgjørt at Føroyar og Danmørk skuldu fara hvør til sítt, so hevði Cai Vagn- Hansen sum embætismaður ta einfaldu skyldu at virka fyri at henda avgerð varð sett í verk á bestan hátt. Hann skuldi sjálvandi geva forsætisráðharranum upp­ skot um hvør háttur var tann besti, men eingin skuldi kunna siga, at hann ikki hevði gjørt alt sum stóð í hans­ara makt til at hjálpa for­sætisráðharranum. Men tað gjørdi hann als ikki. Frá tí úrslitið lá fyri skrivaði hann alt um hvat ið gerast skuldi fyri at for­ gera tað, sum fólkið vildi hava. Hann hevði ein ser­ ligan kærleika til ta grein í løgtingslógini, sum ásetti at kongur kundi loysa upp løgtingið og útskriva nýval. Hann visti eftir øllum at døma ikki hví henda áset­ ing var komin í ta fyrstu løg­tings­lógina frá 1852, og hvat tað vil siga at løgtingið skuldi vera ráðgevandi. Eitt ráðgevandi ting kundi sjálv­ sagt eisini geva kongi tað ráð at upploysa løgtingið, men av tí stendst, at kongur ikki kann upploysa tingið uttan løgtingsins sam­tykt. Munur var á tí sum Hilbert førdi fram, tí hann var ein trúgvur embætismaður, men hann var tíverri ikki í Føroyum í hesum døgum, og hevði hann verið, so hevði málið helst fingið eina heilt aðra vend, tí so høvdu vit helst loyst í 1946. Men tíðin sum farin er, hevur gjørt tað støðugt greið­ ari, at tað fólkið samtykti í 1946 var tað rætta, og at tann dagur brátt fer at koma tá ið fólksins vilji verður settur í verk. kjak Zakarias Wang Nú veit eg ikki um fólka­ floksgrann­skoðarin við barnakekkunum er ein við ella uttan roynd­ar­ pappírum, men løgið tyk­ist tað, tá hann skriv- ar og tosar um at lætta um fíggjarliga fyri tey, ið skrava botnin. Tí nær í 72 ára gomlu søgu fólkafloksins hevur hesin flokkur so mikið sum roynt at rætt hond frá síðu fyri at hjálpt og/ ella at lívgað teimum, ið gjøgnum tíðirnar hava manna niðastu sam­ felagsrøkurnar? Nær? Annars eru barna­ familjur og barnafamiljur ógvuliga ymiskt fyri. Millióningarnir og grann­skoararnir við flat­ skattalætta upp til kr. 100.000,00 eru neyvan tey, ið eisini treingja til barnakekkar. Tey, ið reelt treingja eiga at fáa tann stuðul teim­um nýtist, meðan paraduuppskot frá fólka­flokkinum, hvørs endamál eru tey somu, sum tá ketta skøvir út yvir lort, at krógva flat­ skattaavleiðingar og fíggjarliga kúging ann­ ars - tílíkt eigur at verða avdúkað fyri tað, tað er - hvørki meira ella minni. Fólkafloks­kapi­tal­ istar hava altíð dugað særa væl til at kráma til sín sjálvs og inn undir seg sjálvar og eri slopnir alt ov lætt til tað, alt meðan teir hava hildið vanliga fólkinum frá fat­inum. Soleiðis hevur tað ver­ið - soleiðis er tað - og soleiðis fer tað at verða, tí til tess eru teir stovnaðir. Um tey fátæku og kúg­aðu vilja hava tað livi­ligari, so hava tey og teirra stuðlar bert eitt at gera, og tað er at halda fólkafloksfólki og teirra høgraorienteraðu sam­sintu frá politisku maktini bæði lokalt og nationalt. Mangt skal mann hoyra, áðrenn oyruni detta av Dagfinnur Danbjørg