fríggjadagur 28. september 2012síða 8

Fríggjadagur 28. september 2012 · Nr. 113 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 26 ár eftir bussvanlukkuna undir Valaknúkum Súsanna, sum í dag er 29 ára gomul, hevur sett seg við lítlu dóttrini, Kiru, sum er fimm mánaðir gomul. Navnið Kira merkir rípa av sólarljósi. Hon eigur eina stórasystur, sum eitur Ulla. Ulla hevur tann aldurin, sum Súsanna hevði, tá bussvanlukkan hendi. Súsanna býr í dag í Odense sam­an við manninum, Svend Hansen úr Klaksvík, sum er tyrluflogskipari. Súsanna er skjótt liðug sum miðla­grafik­ ari. – Eg minnist einki frá sjálv­ari vanlukkuni. Men við tað at eg havi mist ein triðing av mín­um førleika, hevur hon sjálv­andi merkt meg tað, eg minnist. Beint eftir vanlukkuna varð Súsanna fleiri ferðir skurð­viðgjørd. Skadda beinið vaks skjótari enn tað fríska og varð seks sentimetrar longri enn hitt. Takast mátti av bein­inum, og hon fekk eis­ ini húðtransplantatiónir. – Beinið hevur altíð forðað mær í at íðka ítrótt. Eg mátti einki gera, har eg setti beinið til. Einastu ítróttargreinar, ið eg kann íðka, er súkkling og svimjing. Sum genta royndi eg at spæla hondbólt, men tað riggaði illa, tí skógvurin, ið lagdur er undir er so stirvin og óliðiligur, og tað ber illa til at renna við stívum fóti, so tað droppaði eg. – Eg havi eisini lymfodem í vínstra beini, og fái viðgerð fyri hetta. Noyðist dagliga at brúka kompressiónssokk líka upp undir rørar, fyri at halda lymfodeminum niðri. Tað er eitt sindur strævið. Gott lív Onkuntíð hevur Súsanna følt seg eitt sindur dreingjaliga, tí hon ikki hevur hildið seg kunna pyntað seg sum aðr­ar gentur við strømmum buks­ um og lærstuttum. – Eg havi viljað fjalt bein­ ið, tí tað er skeivt og óskaff­ iligt. Beinagrindin er skeiv, og vøddalagið er burtur. Eis­ ini havi eg altíð havt ljótar ortopediskar skógvar. Alt var altíð í gráum og minti um rúmdar– ella kavaraskógv. Í dag er mann tíbetur kom­in longri og kann leggja upp­ und­ir næstan øll sløg av skóm. – Tann dag í dag er annað beinið longri. Tað riggar á ein­ari leið, men eg havi var­ hugan av, at mann torir illa at koma afturum aftur við skurð­viðgerð, fyri ikki at gera ilt verri. Eg vil heldur hava hetta beinið, enn at risikera, at tað versnar. Hetta er tað sum er hent við mær, og eg veit ikki um annað enn at hava hetta beinið. – Tað hevur gingið væl at ganga við børnum, tíbetur. Eg stúrdi fyri at koma at sita í koyristóli, men hevði ong­ar slíkar trupulleikar. Eg havi eiheldur trupulleikar av at ganga. Og eg sleppi í høg­hælaðar skógvar í dag, um tað skal vera, smílist Súsanna. Brúkið trygdarbelti! Tað er ilt at meta um, hvørt tær tríggjar, sum lótu lív í van­lukkuni, høvdu verið okk­ara millum í dag, og um Súsanna hevði sloppið frá van­lukkuni óskadd, um øll sótu í trygdarbelti. Men um tær sótu íbundnar, endaði ið hvussu er eingin undir buss­ inum. – Tá vanlukkan hendi, høvdu vit ikki møguleikan at binda okkum í trygdarbelti. Hes­in spurningur varð reistur beint eftir vanlukkuna. Nústani í 2009 varð ásett við lóg, at bussar skuldu hava trygd­ar­belti, so í dag eru tey tøk at brúka. Eg skilji, at føroyingar ikki eru serliga raskir at brúka hesi beltini, sum hanga í bussunum í dag. Sjálv bindi eg meg altíð í og eisini mínar gentur. Tað tekur trý sekund. Sjálvandi eiga øll at sita íbundin – eisini teir stuttu túrarnar! Beiggin Rani, sum var eftir í Havn, bíðaði til fá­nýtis eftir tyrluni við jóla­mann­ inum. Hann varð ansaður hjá grannakonuni, Lisbeth Mortensen, sum hann var so sera góður við. Lisbeth var skriv­ari á Bygdaleiðum og varð uppringd um van­lukk­ una, beint sum hon var hend. Tyrlan setti seg ongantíð í túnið á Barnaheiminum. Hon mátti taka lut í tilbúgvingini undir Valaknúkum. Anna Randi Hansen 17, Kaldbak: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Nei, eg brúki ongantíð trygdarbelti. Hví ikki? – Eg havi faktisk aldrin ordiliga hugsað um at brúkt trygdarbelti í bussinum. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­ belti í bussi, um tað er har? – Nei, tað visti eg ikki av. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Eg haldi, at bussførarin kundi sagt tað við tey, sum koma upp í bussin, at tey skulu brúka trygdarbeltið. Teitur í Sjúrðagarði 17, Kaldbak: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Ja, altso ikki altíð, men viðhvørt brúki eg. Hví ikki? – Um bussførarin ikki dugir so væl at koyra, og eg ikki ordiliga stóli upp á hann, so brúki eg. Men tá tað er ein, ið koyrir fínt, hugsi eg ikki ordiliga um tað. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­ belti í bussi, um tað er har? – Nei, tí visti eg ikki av. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Buss­før­ arin kann lýsa við tí og siga tað við tey, sum koma inn. Í heila tikið átti mann bara lýst meira við tí, tí mann veit ikki ordiliga av, at mann skal brúka trygdarbelti. Lena Jacobsen 17, Stendur: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Nei, tað geri eg ikki. Hví ikki? – Eg veit ikki ordiliga. Eg føli ikki, at tað er neyðugt, tá ið mann koyrir í bussi. Mann følir seg onkursvegna eitt sindur tryggari í einum bussi enn í einum bili. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­ belti í bussi, um tað er har? – Ja, eg veit, at eg eigi at brúka trygdarbelti. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Tað er eitt sindur ringt at siga. Mann átti kanska at lýst meira við tí, so fólk allatíð verða mint á tað. Páll Brim 20, Klaksvík: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Nei, faktiskt ikki. Hví ikki? – Eg haldi, at tað er bara tí, at mann er so vanur við at ikki brúka trygdarbelti í einum bussi, at mann hugsar ikki ordiliga um tað. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­belti í bussi, um tað er har? – Eg havi sæð hatta tingið, sum blinkar og fortelur, at mann skal brúka trygdarbeltið, tá ið mann kemur inn í bussin. So ja, eg veit, at mann eigur at brúka belti, men eg havi ikki ordiliga hugsað um tað. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Mann kundi fingið strangari lógir ella fingið bussføraran at sagt tað við seg. Fáa fólk at gera tað til ein vana at nýta trygdarbelti. Rúna Rasmussen 31, Kirkjubøur: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Eg brúki ikki vanliga trygdarbelti. Hví ikki? – Eg haldi, at tað er ein vanasak. Eg brúki vanliga trygdarbelti, tá ið eg koyri bil. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­ belti í bussi, um tað er har? – Nei, tað visti eg ikki av. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Kanska við at gera vart við, at tað eru trygdarbelti í bussinum. Eg haldi, at tað er ein vana­sak, líkasum tað er ein vanasak altíð at brúka trygdarbelti, tá ið tú koyrir bil, so átti tað verið tað sama í einum bussi. Eisini um mann sær, at onnur nýta belti, so verður mann mintur á tað á tann hátt. Ári Hansen 17, Velbastaður: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Nei, tað geri eg ikki. Hví ikki? – Mann verður ikki revsaður, tá ið mann ikki brúka trygdarbelti í einum bussi. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdarbelti í bussi, um tað er har? – Ja, tí visti eg faktiskt væl av. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Mann kann fáa tey at brúka trygdarbelti við at minna tey meira á tað og fortelja teimum, hvussu farligt tað, er tá ið mann ikki brúkar beltið. Anna Nolsøe Joensen 15, Miðvágur: Brúkar tú vanliga trygdar­ belti, tá tú koyrir í bussi? – Nei, eg brúki vanliga ikki trygdarbelti. Tá ið tað kavar, biður bussførarin okkum brúka beltið, so tá brúki eg tað av trygdarávum, men annars ikki. Hví ikki? – Tað er ikki nakað, eg ordiliga hugsi um. Fólk koma bara inn í bussin, seta seg niður, og mann leggur ikki ordiliga merki til trygdarbeltið. Mann verður eiheldur ordiliga mintur á at brúka beltið, tá ið mann kemur inn í bussin. Veitst tú, at tú hevur skyldu til at brúka trygdar­ belti í bussi, um tað er har? – Eg visti ikki av, at mann hevði skyldu til at brúka trygdarbelti. Hvussu heldur tú, at mann fær buss­ferðandi at brúka trygdarbelti? – Tað er ein góður spurningur, hvussu mann fær fólk at brúka belti. Kanska við at lýsa meira við tí í bussinum og fortelja teimum ferðandi, at mann faktiskt hevur skyldu til tað. Bussførarin kundi eisini á onkran hátt sagt við tey ferðandi og mint tey á, at tey skulu brúka trygdarbelti. Eg havi faktiskt ikki vitað av, at tað eru belti í bussinum. Ung um trygdar­ belti í bussi Rípa av sól Í 1986 varð ásett í ferðslu­lóg­ini, at tað var krav at nýta trygdar­belti í bili. 23 ár seinni, í 2009, varð eisini álagt at fáa trygdar­belti í bussar, eins og fólk í bussi høvdu skyldu at brúka belt­ini. Býar­ bussar vóru undan­tiknir. Nú trý ár seinni hava vit spurt nakrar føroyskar kvinn­ur og menn, sum koyra í bussi, um teirra hugburð til at brúka trygdar­belti í bussi. Orð og myndir: Rannvá Egholm Møðgurnar, Poulina og Súsanna Slættanes minnast aftur á lagnutunga dagin Mynd: Rannvá Egholm