hósdagur 25. mars 2004síða 10

18 Nr. 59 - 25. mars 2004 Nr. 59 - 25. mars 2004 19 -Ph.d. um tap og end- urvinning í seinna partinum av ritverk- inum hjá Williami Heinesen Fyrri partur Kim Simonsen "Tann, sum hevur verið, kann herfrá ikki meiri ikki hava verið. Frá hesum loyndarfulla og ókomandi roynda luti, at hava verið, fær hetta menniskja nú eitt ferðagjald til ævinleikan." Vladimir Jankélevitch Herfyri gjørdist Bergur Hansen ph.d. við eini rit- gerð um William Heinesen. Bergur er hin fyrsti, ið hevur skrivað eina heila ph.d. ritgerð um William. Hann er mag.art í norður- lenskum bókmentum frammanundan og skrivaði konferensritgerð um Willi- am. Nógv hava skrivað teirra cand.mag og mag.art spesialir um henda kenda høvund. Onnur hava skriv- að bøkur og greinar um mannin. Mangan er langt millum hesar tulkarar, tí William hevur eins og aðrir stórir høvundar verið tulk- aður og endurtulkaður fleiri ferð. Bergur Hansen, ið er kendur sum skribentur í føroyskum bløðum og tíð- arritum og sum fyrilestrar- haldari í Útvarpinum og í ymiskum høpi við ráð- stevnur í Danmark og í Før- oyum, hevur fyrr útgivið eina bók um Karsten Hoy- dal og náttúruyrkingar hansara. Í dómsnevndini sótu Anker Gemzøe, Bo Håkon Jørgensen og Erik A. Nielsen. Tað, sum er projektið hjá Bergi í hesi ritgerð, er ein kanning av teim seinnu skaldsøgunum hjá William Heinesen í mun til, sum ph.d. ritgerðin eitur,: "At genfortrylle verden- En hermeneutisk-fænomeno- logisk undersøgelse af tab og genvindelse i William Heinesens senprosa". Hetta mekir, at hann ikki viðger yrkingarnar hjá Williami ella tær fyrru skaldsøgur- nar. Bergur tulkar ein reyðan tráð, ella tráðin, sum hann meinar í seinrit- verkinum frá 1950-85. Henda tíðin verður mangan kallað Williamsa ‘mytiska- fabulerandi". Til hesa tíð hoyra skaldsøgan "De fortabte Spillemænd" og hon endar við stuttsøgu- syklusini "Laterna Mag- ica". Bergur førdi fram í síni verju, ið vardi í meiri enn tríggjar tímar, at granskarar halda seinna ritverkið hjá Williami vera hitt besta, ella listarliga hæddarpunktið. Men á hesum dramatisku hæddum eru eisini stórir ástøðiligir mótsetningar, og henda ritgerð er á tremur av ástøði Ein av hesum mótsetning- um er, at William livdi í eini dansk-føroyskari verð og í einum hetrogenum møti millum sannroyndir frá føroyskari miðøld og einum donskum-europeisk- um moderniteti. Hetta møti millum tvær mentanir, tvey háttaløg og tveir hugsunar- hættir endaðu hjá Williami við, at hann evnaði sær ein serligan veruleika, har rúm var fyri mytuni og realismu, sosialum kritikki og óenda- ligum hugflogi og modern- iteti í senn. Seinritverkið og mytan Bergursa ritgerð er eini 290 síður. Hann brúkar væl av orku uppá at tulka seina ritverkið, tó er "Det gode håb" ikki umboðað, hvat kanska er heldur løgið. Hetta varð funnist at. Við eru tulkingar av skaldsøg- um sum "De fortabte spille- mænd", "Moder syv- stjerne", "Tårnet ved verd- ens ende" og søgur sum "Grylen", "Dillettanterne" og "Tantalos og fluerne" fáa frøðliga viðgerð. Ser- ligani væl úr hondum greitt er eitt eini fjøruti síður langt granskingaryvirlit. Har kunnu vit lesa um øll, sum hava skrivað um William. Bergur hellur mest til ta leið, sum W. Glyn Jones stóð fyri, í mun til ideologikritiskar leiðir, sum vit síggja hetta hjá Henrik Ljungberg, har hesin brúkar Marcuse (hann var hot í 1976) sum ein marxistiskan og sosial- istiskan karm. Hjá Glyn- Jones er tað kosmiska hjá Williami í fokus og ævin- leikin og ikki sosialisturin ella kommunisturin Willi- am. Eg haldi, at báðar síður eru aktivar hjá Williami og at skaldsøgur sum "Det gode håb" júst vísa eina bardagafúsa humanismu, sjálvt um William partvíst kom at byggja søguligu skaldsøguna á eina søgu- fatan, ið er merkt av, at hon einsíðugt er skrivað frá einari síðu, tí føroysku. Men tað er eitt annað kjak. Bergur er kanska for skjót- ur av kvetta við stokkin til allan politik og politiska til- verufatan, herundir hvussu William er ávirkaður av Kirk og kulturradikalum intellektuellum sum Gelsted. Ein annar gransk- ingarháttur er hin meiri sálarligi og intertekstuelli, ið vit síggja hjá Malan Marnersdóttir. Bergur held- ur, at hon og Ann-Kari Skarðhamar redusera sjálvt temaið um tapið. Bergur heldur, at tað er ein størri frágreiðingarmegi í eini hermeneutiskari leið, enn í eini meiri postmodernað- ari. "Det er et ønske om at flytte tyngdepunktet i for- skningsdiskussionen fra den gamle diskussion mell- em kosmiske og ideologi- kritiske tolkninger til en mere nutidig litteraturvid- enskabelig diskussion ind- en for poststrukturalistiske rammer." Her eri eg samdur við honum og gleði meg at lesa meiri um hetta - eg havi ikki lisið alla ritgerðina enn. Hin vegin haldi eg, at ein tilvitan um retorik og intertekstualitet kann virka sum ein modernistiskur antimimetiskur mytukrit- ikkur, ið eisini kann vera áhugaverdur. Metapoesi Tað Bergur hevur áhuga fyri er, hvussu listamaðurin William broyttist og loyvdi einum listarligum moderni- teti at traðka meiri fram, í mun til t.d. "Blæsende Gry" og "Den Sorte Gryde ", har mytan og ein fabulerandi síða kundi koma fram. Gjøgnumbrotið fyri hesa leið varð "De fortabte Spillemænd", ið utkom i 1950, William byrjaði tó at skriva hesa bók langt áðr- enn kríggið. Bergur meinar í síni tulking, at lykilin til listarligu modernismuna og modernitetin hjá Williami er at tulka, hvussu William brúkar mytuna metapoet- iskt. Her meinar Bergur, sum mytugranskarar flestir í dag, at mytan er ein fyrr- verandi religiøsur sann- leiki, sum í dag í okkara sekuleru avmytologisering er endað sum ein symbolsk søga, millum aðrar. Tað gerst tí høvuðsendamálið hjá Williami at skriva myt- una og symbolið inn í ein modernaðan bókmenta- samanhang í 20. øld. Berg- ur meinar, at hann hevur ávíst eina nýggja tulking og eitt samband millum myt- una og listarligan modernit- etin hjá Williami. Í hesi verjurøðini fyri mytuni í modernaðari list sigur Bergur, at mytan er ein roynd at forsona ein syndr- aðan modernistiskan heim og tí leggur mytan á at end- urskapa eina heildartulk- ing, sjálvt um veruleikare- presentatiónin er fylt við eini tilvitan um, at heimur- in ikki er heilur, ikki letur seg umboða longur og tí er fullur í mótsetningum. Taka vit t.d. eina vanliga mytu sum hana um Adam og Evu, so er hon enn fyri trúgvandi ein søga, ið er verulig, tí hon umboðar 1:1 sannleika um skapanina og syndafallið. Upprunaligar mytur, ella tulkingin av hesum fyrihalda seg naivt realistiskt til bæði lesara og mytuna og viðurskifti mill- um mytuna og lesaran. Ein modernaður høvundi sum William brúkar slíkar myt- ur sum metaposi, t.d. eitur høvuðspersónurin og gáv- aði tónleikarin í "De for- tabte spillemænd" Orfeus. Tað var hann, sum í gresk- ari mytologi spældi Euro- dyke úr deyðsríkinum. Hann var sangari og yrkjari og meistarin hjá lyruni,, sonur eina musu. Tá elsk- aða unnustan Eurydike doyði syrgdi hann so at sjálvt steinar og trøð lurt- aðu eftir hansara harma- sangi. Charon sigldi hann yvir ánna Styx. Eftir ting- ingar við Hades fekk hann Eurydike við heim, men hon mátti, sum kona Lot á sinni, ikki hyggja aftur um bak. Men tað gjørdi hon (sjálvandi) og hereftir varð Orfeus ein tragiskur og einsamallur sangari. Tapið innskrivaði seg í hansara tilvitan, hann livið um náttina og sum søgnin sigur eina dyonysiska tilveru. William dugdi at fáa frásøgufólkini í skaldskap- inum og gjøgnum formin var hann tilvitaður um at brúka hesar mytur, ið mangan innihalda hópin av mótsetningum. Bergur meinar, at William brúkar mytuna sum eitt modern- istiskt metaperspektiv og sum ein estetikk. Tap og endurvining Ein sentral niðurstøða hjá Bergi er, at moderniteturin hjá Williami sæst sum ein rørsla millum tap og endur- vinning av hesi mytisku tilverufatan. Til hetta hevur Bergur brúkt Paul Rico- eursa hermeneutik, ið hann brúkar til at koma við eini frágreiðing av viðurskiftun- um millum tanka og mynd, hugsan og hugflog, myta og modernitet. Hjá Riceour finnur Bergur eina sera (ov) alfevnandi ástøði, ið m.a. vil gera av við negativan mytukritik sum t.d. hjá Cassier. Til hetta brúkar Riceour hugtøkinum um symbolið, metaforin og frásøguna. Her eri eg ikki heilt samdur við hermeneutikkin ella Riceour, tí øll 20. øld. hevur verið ein uppgerð við mytur innan politik, ment- an, trúgv og heimspeki. Vísundasøgan er á tremur av gloymdari ástøði, "sann- leikin" av í dag kann gerð- ast ein myta í morgin, her í comonsense týdninginum sum lygn og tvætl. Persón- ligani ræðist eg partvíst mytuna og haldi, at tað kann vera torført at brúka hana positivt innan mod- ernaða list, eins og tað í dag t.d. er torført at mála málningar av Job, Tóra, Tantalus, Orfeus o.sfr. Hetta endar lætt sum tóm pathos, kitch og longsul eftir traditión. Mest av øllum ræðist eg , at bók- mentafrøðingar forelska seg í romantiskum, herm- eneutiskum og poststrukt- uralistiskum perspektivum, ið vilja siga, at "søgan" ella "mytan" er ein nærum apriorisk ontologisk stødd, ið gongur fram um skyn- semi og okkara filosofisku tilvitan, tí hetta er at blanda tvey niveau saman, eitt ontologiskt og eitt, ið er avleitt av lesing av bók- mentum, ið altíð er eitt annað slag av veruleika. Men hin vegin tá tað eydn- ast, sum hjá Williami, er tað eitt enn størri bragd, hesum gevi eg Bergi rætt í. Men tað er ikki alt, sum eyðnast hjá Williami, mangan eru persónarnir alt ov veikir og urmyturnar føða og endurføða nýggjar týdningar, ið kunnu virka sum klisjeir, sum t.d. mytan um (ur) móðurina, ið er naiv, hetta vísti Anker Gemzøe eisini á. Tað er mangan sum um vitalist- iska tilbiðjanin av eskist- entialum, sum barnið og kvinnan gerast mytiskir formar uttan samband við ein fjølbroyttan modernitet og ein sálarligan diskontin- uttet. Tað er eisini vert at hugsa um, hvat Iris Murdoc helt fyri, at: "verulig menn- iskju er oyðileggjandi fyri mytuna". Eg sakni eina meiri kritiska frástøðu hjá Bergi til Williamsa ritverk t.d í mun til norðurlensk samtíðarhøvundar og at Bergur eisini kann vísa á, at William ikki er eitt poeto- logiskt helgimenni. Framhald At ganda heimin Bergur Hansen tann fyrsti, ið hevur skrivað eina heilsa Ph-d-ritgerð um William Heinesen Bergur Hansen verjir Ph.d.-ritgerð sína í Keypmammahavn Mynd: Símun Hansen C M Y K 19 18