fríggjadagur 9. november 2012síða 19

19 Fríggjadagur 9. november 2012 · Nr. 131 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Jú javnari, jú betri og sterkari samfelag Tað fíggjarliga waterpassið: Nú USA og forsetavalið hevur staðið ovast á tíðindabreddanum í langa tíð, er nógv at undrast á hagani frá. Hvussu ber tað til, at samstundis sum hetta er heimsins ríkasta land, so hevur tað eisini lutfalsliga flest fólk í fongsli, størsta pinkubarnadeyða, ringasta harðskap, flest morð, verstu likams- og sálarheilsustøðu, versta fátækradømi, verri barnavælferð og størsta ovurfita millum fólk, samanborið við hini londini í ríka vesturheiminum? Hvussu ber tað til, at júst í slíkum viðurskiftum standa lond sum USA, Bretland, Portugal og Australia so langt úti í tí skeiva borðinum, meðan vit heilt úti í hinum borð­inum finna lond sum Noreg, Japan, Svøríki, Belgia – og Føroyar? Hvat er tað fyri grundleggjandi eyðmerki, ið skilja hesi londini og ger hendan munin? Tað kunnu vit nú siga við eini vísindaligari staðfesting: tað avgerandi eyðmerkið er tann fíggjarligi ójavnin í samfelagnum: a) Jú størri fíggjarligur ójavni millum landsins borgarar, jú verri stendur landið seg á øllum mátum fyri trivnaði, sosialari og heilsuligari vælferð í víðastu merking. b) Hetta er ikki bara galdandi fyri tey »á niðastu rókum«, men fyri allar samfelagsbólkar, frá teimum fátæku upp til tey væl­ bjargaðu. c) Jú størri ójavni, jú meira skaðar tað samfelagið sum heild og ger tað veikari. d) Jú javnari ráðini eru býtt millum borgararnar, jú betri eru livilíkindini hjá øllum samfelags­ bólkum, lágum eins og høgum. Størri javnaður gagnar øllum samfelagnum. Javnaður og vælferð máld og vigað í 20 londum Hetta er høvuðsniðurstøðan í størstu samfelagsfrøðiligu verk­ætlan higartil, ið saman­ ber fíggjarviðurskifti og livi­kor hjá borgarunum í 20 londum í vesturheiminum. At saman­ beringin júst fevnir um hesi londini er fyri tað fyrsta, tí tey líkjast meir og eru betur saman­berilig enn onnur, sum framkomin lond við sama marknaðarbúskapi og demo­ kratisku stjórnarskipanum. Í øðrum lagi er avmarkingin treytað av tøkum einsháttaðum data­ grundar­lagi til vísindaliga hald­ góðar samanberingar. Hetta er úrslitið av 30 ára longum kanningarverki hjá bretsku vísindafólkunum Richard Wilkinson, professara í sosial- og heilsufrøði, og Kate Pickett, professara í epidemiologi, saman­fatað í bókaverkinum »The Spirit Level«. Undirheitið á fyrstu útgávuni frá 2009 var »Why greater equality makes societies stronger«, altso »Hví størri javn­ aður ger samfelagið sterkari«. Á myndini niðanfyri av nýggjastu út­gávuni er undirheitið broytt á sigandi hátt til: »Hví javnaður er betri fyri ein og hvønn«. Spirit Level sipar ikki til nakað andaligt fyribrigdi, men er enska heitið fyri tað, sum vit úr týskum kalla waterpas – handverkstólið vit brúka fyri at finna ta vatnrøttu javnvágina. Samanhangurin millum ójavna og vælferð »The Spirit Level« lýsir saman­ hangin millum: a) fíggjarliga inntøkuójavnan, máldur sum lutfallið millum inn­tøkuna hjá tí fátækasta fimt­ inginum og tí ríkasta fimtingin av fólk­inum, og b) vísital fyri sosiala, heilsuliga og trivnaðarliga vælferðarstøðið, sett saman saman av sonevndum indikatorum sum: lívsævi­longd, útbúgvingarførleiki, barna­deyði­ ligheit, fongsling, harðskapur og morð, teenage-føðingar, álit borgar­anna millum, ovurfiti, sálar­sjúka, rúsmisnýtsla og sosial fastlæsing. Wilkinson og Pickett lýsa ikki bert tað sterka sambandið millum fíggjarliga ójavnan og hetta saman­setta vælferðarvísitalið. Tey lýsa eisini í 9 kapitlum, hvussu tað fyri hvønn einstakan av hesum 9 indikatorum er eitt óreingiligt samband við fíggjarliga ójavnan í sam­felagnum. Datagrundarlagið hjá Wilkinson & Pickett er offisiellar skráir og rapportir frá ST, OECD, WHO, UNICEF, US-census Bureau, London School of Economics o.ø. altjóða stovnum, frá árunum 2000-2007. Føroyatølini eru frá Hagstovuni fyri 2010. Grafiska myndin vísir, hvussu tey 20 londini í »The Spirit Level« standa seg í hesum sambandi millum fíggjarligan ójavna og samansetta vísitalið fyri sosiala, heilsu og trivnaðarliga vælferð. Jú verri stendur til, jú longri høgrumegin og ovarliga standa londini á stiganum. Jú longri vinstrumegin og niðarliga, jú betri. Føroyar havi eg sett inn á myndina, hóast tað bert er upp­ lýsingargrundarlag fyri nøkrum av sosialu indikatorunum. Í teimum førunum liggja vit tó í nógv besta endanum av norðanlondum, so eg havi loyvt mær at seta føroyska vælferðarvísitalið sum miðal­tal fyri Noreg og Svøríki. Hinvegin hava vit fullgott og altjóða samanberiligt vísital fyri fíggjarliga inntøkuójavnan (sí heimasíðuna hjá Hagstovu Føroya). Eg havi sjáldan lisið eina bók um samfelagsviðurskifti, ið setir so nógv upp á pláss sum »The Spirit Level«. Samstundis so lætt­lisin. Men hon er eisini blivin ein tann mest slóðbrótandi og umrødda bókin um samfelagið í okkara parti av heiminum seinastu árini. Hon skjalfestir, hvussu flestu lívskor, frá deyði­ ligheit til sálarheilsu, frá harðskapi til útbúgvingarførleika, eru bein­ leiðis ávirkað av – ikki hvussu ríkt samfelagið er – men hvussu javnt tað er skipað; at samfeløg við stórum inntøkuójavna er ringt fyri øll, eisini tey vælbjargaðu. Men hon peikar eisini á, hvussu vit kunnu finna positivar loysnir og flyta okkum fram móti eini eydnuríkari framtíð. Eggjandi, avbjóðandi og sannførandi er »The Spirit Level« boðberi fyri eini nýggjari positivari hugsan um okkara politisku virkismøguleikar fyri at skapa eitt betri samfelag. Sum skoðsmálið frá bretska dagblaðnum The Guardian: »A big idea, big enough to change political thinking«. »The Spirit Level« hevur sett røring í politisku og almennu debattina víða um, um tann týdn­ ing fíggjarligur javni og ójavni hava fyri samfelagsmenningina, enn­tá tvørtur um vanligu politisku mørkini. T.d. hevur bretski konservativi forsætis­ mála­ráðharrin David Cameron sagt um bókina, at hon vísir, »that among the richest countries, it's the more unequal ones that do worse according to almost every quality-of-life indicator«. Eins og Ed Miliband, Labour-formaðurin: »I do believe this country is too unequal and the gap between rich and poor doesn't just harm the poor, it harms us all.« »The Spirit Level« er komin út í 20 londum. Ein donsk útgáva er komin nú í oktober á Informations Forlag. »Yes, we are all in this together« Soleiðis kalla rithøvundarnir eina stutta grein, tey hava skrivað í smb. við nýggjastu útgávuna, við eftirmeting og viðmerkingum til móttøkuna, umrøðuna og kritikkin, sum bókin hevur fingið: http://www.newstatesman.com/ society/2010/11/inequality-social- health-essay »We are all in this together« sipar til, at stríðið móti ójavna er eitt felags projekt, at tað snýr seg um samfelagsdygdina, til gagns fyri okkum øll. Á heimasíðuni (við heitinum »The Equality Trust« ) er hópur at lesa um bókina, ummæli, nærri frágreiðingar og supplerandi tilfar, m.a. slides frá øllum myndum í bókini: http://www.equalitytrust.org. uk/resource/the-spirit-Level Í endan av nevndu grein hava tey ein hugvekjandi boðskap: »Nú er tíðin, at javnaðarsinnað (»egalitarians«) reisa seg á al­ menna pallinum. Tað kunnu vit gera, sannførd um, at sann­ leiks­virði í okkara hugsanum er blivið váttað í størri mun, enn tey flestu okkara ímyndaðu sær«. »Javnaðarsinnað« gongur sjálvsagt langt út um tann týdning, orðið hevur í føroyskum floks­polit­ iskum týdningi. »The Spirit Level« er krút til øll teirra, ið vilja striðast móti niðurgangsleiðini hjá føroysku høgrasamgonguni hjá Jørgen & Jenisi, Kára og Kaj Leo. Tórbjørn Jacobsen Jóannes Eidesgaard Hans Pauli Strøm Hergeir Nielsen Jógvan Sundstein Edmund Joensen Hans Pauli Strøm fyrrverandi løgtingsmaður og lands­ stýrismaður fyri Javnaðarflokkin