fríggjadagur 23. november 2012síða 23

23 Fríggjadagur 23. november 2012 · Nr. 137 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 eg sigi tykkum, at ikki sjálvur Sálo­ mon í allari dýrd síni var skrýddur eins og ein teirra. Her eru nú nevnd tey sjey grund­ virðini, sum tilsamans umboða tað hugtak, vit kunnu rópa tað góða lívið. Heilsa, tryggleiki, virðing, per­ sónleiki, samljóð við natúrina, vin­ skapur, skapandi frítíð. Onkur spyr nú kanska: Hvar er tað gud­dóm­liga í øllum hesum? Svarið er eftir mínum tykki kanska treytað av, hvar tann ein­ staki stendur í trúarspurningum. Men fyri mongum menniskjum um allan knøttin er tað guddómliga grundin undir øllum virðum, ella, kunnu vit siga: tað stendur yvir øllum hesum virðum. Onkur annar, ein eksistentialistur ella agnostik­ ari, hevði kanska sagt, at tað gud­ dóm­liga, meira neyvt skilmarkað, er partur av tí, vit kunnu rópa skap­ andi frítíð. Meinbogar Men hvørji livilíkindir hava hesi sjey grundvirðini í heiminum í dag? Ber til at peika á vøld ella stovnar, ið verja ella varðveita hesi virðir, og ber til at peika á maktir, ið skerja tey ella leggja teimum forðingar? Hyggja vit runt alla havsbrúnna, so hava vit, í londum við einaræði ella fámannaveldi, ilt við at síggja, at fjálgað verður um slík virðir. Hinvegin er tað týðiligt, at long­sul­in eftir teimum er univer­ sellur og almennur, og tí hava vit tey seinastu árini sæð uppreistrar, koll­veltingar ella demokratiskar rembingar í londum sum Ukraina og Georgia og nú seinast víðahvar í tí arabiska heiminum. Forðingarnar kunnu koma úr erva, frá einum harðrendum valdi, frá einum peningasterkum harka­ liði ella einum grimum eina­veldis­ harra. Men tær kunnu eisini koma úr neðra, frá fólkinum sjálv­um, har tær eru festar í gamlari mentan og gomlum átrúna. Er talan um ein tvídrátt, eiga mentan og átrúni at víkja fyri virð­ unum. Tí kann steining, framd ímóti verjuleysum kvinnum í Saudi­arabia ella Iran, ongantíð góð­takast. Og somuleiðis kunnu vit, heima hjá okkum, ikki góðtaka happ­ing, framda móti samkyndum, og heldur ikki tey tekstbrot, har mælt verður til slíka happing. Tey glataðu Halda vit okkum til vesturheimin, so er ein meginhóttan móti teimum sjey grundvirðunum at finna í teirri vaksandi gjónni millum rík og fátæk. Eg nevndi fyrst í hesum fyrilestri, at í USA – sum er eitt fyri­dømi hjá mongum – var hesin ójavnaður í 1970 sum lutfallið 1 til 30, meðan hann í 2010 var sum lut­ fallið 1 til 263. Í fylgi við hesi gongd síggja vit onnur rák, eitt nú hetta, at fak­ feløgini verða nógv skerd, ella stundum hálvavegna burturmáað, at minstaløn, arbeiðaravernd og brúkara­vernd verða avtikin, og heilsu­skipanir ikki settar í verk ella avtiknar. Ein avleiðing av hesi armóð er býir ella býarpartar, har fólk í túsundatali lívbjarga sær í risa­ stórum dungum av goml­um jarni, konteynarum ella brotnum bilum, búgva í skúrum av krússfineri, eta blikkamat av papptallerkum og ann­ars fáa dagin at ganga vit at skjóta eftir hvørjum øðrum. Í hes­um sambandi renna einum í huga hesi orð, sum eru at finna í Matteusar evangelium, 9. kapitli: Men tá ið hann sá mannamúgvur­ nar, tókti honum stórliga synd í teimum, tí at tær vóru illa viðfarnar og vanrøktaðar rætt sum seyðir, ið ongan hirða hava. Tey tvey ríkini Tað hugtak, sum her verður sett fram, er samkensla ella samhugi. Henda samkensla hevur ta seinastu øldina ment seg og er í pørtum av tí demokratiska, kristna heiminum blivin ein drívmegi, sum enn í dag tryggjar, at ikki fá lond í Europa hava varðveitt tey sjey grundvirðini, í meira ella minni fullkomnari vídd, ella tað undirkervi, sum ger tey møgu­lig. Í hesum londum verður fjálgað um heilsu og tryggleika og ansað eftir, at ójavnaðurin ikki sleppur at renna upp í slokk. Dømir um slík lond eru Týskland, Frakland og Niðurlond, men fyrst og fremst Norðurlond. Um okkara egna lítla land er at siga, at vit enn so dánt eru part­ur av tí norðurlendsku sam­felags­ mynd­ini. Men vit reka nú so smátt vestur­eftir, móti tí landi, har fólk í vaks­andi tali kroka, vanrøktað og illa viðfarin, í tjald- og skarnbýum sum »teir glataðu seyðir Ísraels«. Um hesa fyrimynd hevur ein hug at siga, sum revurin, tá leyvan beyð honum inn í sína holu, at vestigia terrent, t.e. »sporini ræða«. Valið stendur tí ímillum hesi bæði ríkini, marknaðarins ríki og sam­hugans ríki. Í sínum slóð­brót­ andi verki The Great Trans­forma­ tion, frá 1944, vísir tann ungarski búskaparfrøðingurin Karl Polanyi á, at sleppur marknaðurin, t.e. kapi­ talurin, ótálmaður inn at menn­iskj­ ans nakna holdi og moyru sál, ferst alt, heilsa, trygd, mentan, familja, tjóðskapur og átrúni. Men menniskjan, ið er sosialur kapitalur, eigur at vera væl viðfarin, eisini av vinnuni. Tí saman við væl­ ferðini ferst eisini tann grund, sum øll vinna í evstu syftu byggir á. Samhugans ríki er tað fríholt ella tann verja, sum ger, at menniskjan og hennara samfelag, í einum sam­skifti, har kapitalurin vil seta treyt­irnar, kortini megnar at liva hampu­liga óskadd og ómeltað og við atgongd til tey sjey ófrávíkiligu grundvirðini. Hetta ríki hevur varð­ veitt okkum og okkara mentan ta seinastu heilu ella hálvu øldina. Eftir mínum tykki eiga vit ikki at lata hetta ríki fara, men at styrkja og menna tað og at taka tað at okkum sum eina ófrávíkiliga fyritreyt. Robert Skidelsky & Edward Skidelsky: How Much Is Enough? The Love of Money, and the Case for the Good Life. Allen Lane 2012. eftir Hanus Kamban Karl Polanyi. Samhugans ríki trygd móti kapitalinum