fríggjadagur 30. november 2012síða 55

nr. 140 · 30. november 2012 15 VIKUSKIFTI vinstrahall sum heild intuitivt taka størri hædd fyri sosialum um­støð­um enn høgrasinnað. Men hvussu ávirkar ideologi støðutakan? Eru rættarúr­ skurð­ir ikki bert ein spurningur um bestu prógvini? Til at greina hetta, hevur Dan Kahan víst á hægstarættarmál í USA, har stríð hevur tikið seg upp millum hægsta­ rættar­dómarar um, hvørt statir í USA hava rætt til at krevja serlig statslig sam­leikaprógv frá veljarum tá teir skulu fara á val. Her gerst spurningurin fyri hægsta rætt: hvørji faktum eru av­ ger­andi? Fer treytin at tilskila sær slík prógv at leggja óneyðugar byrðar á veljarar? Ella eru slík samleikaprógv neyðug fyri at verja ímóti valsnýti? Við øðrum orðum: Skulu størri atlit takast til – rættin at velja – ella áhugamálini hjá einstøku statinum at verja ímóti snýti? Men júst hvussu henda vigan av atlitum fer fram, er ikki ideologiskt óheft, vil hann vera við. Tí samstundis sum dømi opinlýst er ideologiskt – demokratar bera ótta fyri at reglan setir fátækar veljarar í eina verri støðu, tí tað kann vera ein av­bjóð­ ing hjá teimum at fáa fatur á serligu samleikakortinum – vil Dan Kahan vera við, at ideologisk sannføring ávirkar sjálvan hugsunnarháttin hjá hægsta­rættar­dómarunum á einum ótil­vitaðum stigi, ið teir sjálvir ikki eru varugir við. Sálarfrøðiliga frágreiðingin er, at fólk ótilvitað, men selektivt velja tulkingar­meginreglur ígjøgnum sínar ideologisku brillur. Í førinum við samleikakortinum vilja høgrasinnaðir hægstarættardómarar intuitivt favorisera persónliga ábyrgd og »landaskil« og kravinum um sam­ leika­kort. Við øðrum orðum vil Dan Kahan vera við, at ideologiskir munir ein­falt eru íbornir eginleikir í okkara heil­um, og tískil vilja lita allar avgerðir vit taka. Yvirspæla sín leiklut Rættarmál eru grundað á væl tilskilaðar sosialar leiklutir, við ákærum, verjum, dómarum, ákærdum og nevningum, har hvør einstakur av hesum spælir sín serstaka leiklut. Opinlýsti kritikkurin hevur sjálvandi verið at víst á, at bæði umdømislig og fíggjarlig áhugamál ofta standa uppá spæl í einum rættarmáli. Bæði verji og ákæri hava greið áhuga­ mál í at vinna eitt rættarmál. Men spurn­ingurin er, um leiklutirnir sjálvir ávirka sjálvan førleikan til at hugsa objek­tivt ella neutralt? Kanningar ið væl kendi týski Max Planck granskingarstovnurin hevur staðið fyri, avdúka ígjøgnum eina røð av eftirgjørdum rættarsakum – har lut­ tak­arar hava fingið løn fyri at spæla ávísan leiklut – at eisini aftaná simuler­ aðu rættarsøkirnar, hava fólk sum heild hug at halda fast við sínari tulking av rættar­málinum og úrskurðinum. Profess­ararnir Andreas Gløckner og Cristoph Engel, ið stóðu fyri kann­ing­ ini hava í síni frágreiðing víst á, at leik­ lutirnir í sær sjálvum eggja til selek­tiva próvførslu og frammanundan skaptar niðurstøður. Í veruligu rættarskipanini, har veru­ lig umdømis og fíggjarlig áhugamál standa uppá spæl, er gerandiskostur hjá ákærum og verjum at spáa um møgu­ leik­arnar fyri at vinna eina rættarsøk áðrenn hon fer ígongd. Tulkingin hjá teim­um báðum professarunum er, at tá ein slík meting verður gjørd, er vandi fyri at fólk vera »fangað« í einari tulk­ ing av málinum, ið ótilvitað elvir til selek­tiva tulking av møguligum prógv­ um og ábendingum. Umframt at trúgv­ in uppá egnan tulkingarmátt, økir enn meiri um selektivitetin. Sambært teimum báðum hevur hetta stóran týdning fyri løgfrøðina og rættar­ skipanina sum heild, tí at kanningin av­dúkar, at givnir leiklutir í roynd og veru ávirka háttin fólk hugsa, og fær tey at viga møguligt próvtilfar selektivt, um­framt møguliga at yvirmeta sínar møguleikar at vina. Afturat hesum kemur so beinleiðis fíggjarliga og um­ dømis­liga drívmegin til at vinna eitt rættarmál, ið aftur ávirkar førleikarnar at hugsa objektivt. Stóri spurningurin granskarar hava sett til framtíðina er sjálvandi, um vit onkuns­vegna kunnu skipa rættar­ skipanina soleiðis, at hon fyribyrgir ávirk­anina av »íbornum menn­iskjan­ ligum tendensum«, ið tykjast spilla spælið og óheftnis ímyndina av rættar­ skipanini. Statsvaldið vinnur á borgaranum – aloftast. Í Danmark, fær borgarin bert viðhald í 5 til 7 prosentum av málunum í einumhvørjum givnum ári. Hetta gevur nakrar greiðar ábendingar um hvar loyaliteturin í seinasta enda liggur – hjá arbeiðsgevarinum, vil danskur professari vera við Goymir politisk ideologi seg á einum duldum stigi í rættarskipanini? Ein røð av kanningum hevur staðfest ein greiðan samanhang millum ideologiskar sannføringar og ítøkiligar rættarúrskurðir