fríggjadagur 18. januar 2013síða 54

nr. 7 · 18. januar 2013 14 VIKUSKIFTI Ótti Janus av Ryggi post@sosialurin.fo Hóttanir eru objektivar støddir, ikki so? Annaðhvørt er okkurt ella onkur ein verulig hóttan, ella er talan um fyri­gyklan. Men veruleikin er helst meiri politiskt litaður enn flestu okk­ ara vilja ásanna. Í fleiri áratíggjur livdi vesturheimurin við »reyðu hótt­an­ini« frá Sovjetsamveldinum, hetta til hóttanin brádliga var horv­ in, hóast objektiva hóttanin – hóp­ oyð­ingar­vápn­ini – ikki hvurvu. Og halda vit fast við stórpolitikkin eina løtu, so stendur Irak kríggið eftir sum søgu­ligt dømi uppá, at væl ber til at manipulera við trygdarkensluni hjá eini heilari tjóð við vanlukkuligum av­leið­ingum. Eina løtu var Saddam ein hóttan ímóti heimsfriðinum og okkum øllum, men løtu seinni var alt ein misskiljing. »War on terror« var altíð ivasamt, munnu tey flestu eft­ir hondini vera samd um. Men ótti er eitt effektivt politiskt vápn, tá politiskir aktørar skulu tryggja sær vald. Tað verið seg lond, polit­iskir flokkar ella einstaklingar. Men okkum nýtist ikki at leita eftir heims­politiskum hóttanum, fyri at skilja hvussu spælið fer fram. Politiskur retorikkur er sum heild ofta eyðkendur av royndum at mála alterna­tivi sum vissuligan undirgang. Klass­iska dømi úr føroyskum politikki er sam­band vs. loysing kjakið. Loysa vit, verður vissuliga bú­ skap­ar­skrædl og ræðulig armóð í ger­ andis­degi føroyinga, hevur søguligi boð­skap­urin verið hjá sambands­vong­ inum. Sambandsvongurin livir av at prædika um tryggleika, eins og trygg­ ingar­feløg liva av framtíðar­óttanum hjá kundanum. Men loysingarsíðan ger sær eisini dælt av óttanum, tí har verð­ur ávarað um, at ansa vit ikki eftir hvørjum stjórnar­skipanar­ligum komma, er vandi fyri, at vit av­reiða okkara tjóð­skapar­frælsið í allar ævir. Okkara dagliga breyð og grund­leggj­ andi frælsið standa sostatt altíð bæði uppá spæl, skulu vit taka klassiska loys­ing vs. samband retorikkin í álvara. Ikki bangin fyri rúmdarsteinum? Men at eitthvørt fær støðu sum váði fyri okkara eksistentiellu trygd, framm­um okkurt annað, hevur leingi upp­tikið eygleiðarar. Men held­ur enn at spyrja, hvørt okkurt nú veru­ liga er ein hóttan, ber til at spyrja hvussu okkurt kemur á samfelags­ ligu dagsskránna sum ein hóttan mót­ vegis felagskapinum? Og hví okkurt framm­um annað? Samfelagsgranskarin Barry Buzan frá London School of Economics hev­ ur lýst gátuna við at spyrja, hví ótt­ in fyri at stórir rúmdarsteinar raka jørðina, ikki hevur fingið somu støðu á trygdardagsskránni sum nógv onn­ ur trygdarmál? Hví taka heimsins leið­arar ikki stig til at menna eina felags tilbúgvingarætlan at fyribyrgja heims­ins undirgangi? Orsøkin er ikki, at eing­ir seriøsir granskarar eru sum til­mæla einari tilbúgvingarætlan á øk­inum. Vit vita til dømis, at rúmdarsteinar regluliga ferðast tætt við jørðina. Harumframt hava vit tøknifrøðina til at menna eina verju á økinum. Við øðrum orðum eru objektivu trygdar­ at­litini til staðar fyri, at menna ein heims­politikk á økinum, eins tey eru tá tað snýr seg um hótt­andi veður­lags­ broyt­ingarnar. Men rúmdarsteinar sleppa ikki at vera partur av heims­ polit­isku trygdardagsskránni. Ikki enn í hvussu er. Dømi verður brúkt til at lýsa júst, hvussu tilvildarligt úrvaldar »stórar hótt­anir« eru hóast alt. Við øðrum orð­um skal nógv meiri til, fyri at ein­hvør hóttan skal fáa serstøðu sum eksistentiell hóttan í kollektivu til­ vitan­ini. Sjálvur hevur Barry Buzan vígt stóran part av sínum lívið sum granskara til at kannað »trygdargerð« – ella hvussu okkurt verður góðtikið í ein­um samfelag sum ein stór hóttan, framm­um okkurt annað. Og sambært honum er frymilin at skapa kollektivan ótta hesin: At eitt­hvørt verður sætt sum ein eksi­ stentiell hóttan mótvegis onkrum, sum fyri tey flestu í einum samfelag er heilagt. Tað vil elva til eina kenslu av, at tað hevur stóran skund at seta trygdar­tiltøk í verk fyri at bjarga tí heilaga, sum nú stendur uppá spæl. Heksir, reyðir kommunistar og »moralskt forfall« eru bert nøkur dømir um tað, ið hevur fingið støðu sum samfelagshóttan ígjøgnum søguna. Men júst hvat gerst ein hóttan ímóti sosiala felagskapinum, frammum okkurt annað, er ofta ein spurningur um vald og um hvør rópar harðast setir dags­ skránna Tá óttin Ótti er effektivur, tí at trygdarátøk kunnu rættvísgera so nógv. Betri fyrivarin enn eftirsnarin, er ráðandi normur í modernaða samfelagnum