týsdagur 5. februar 2013síða 8

Mikudagur 6. februar 2013 · Nr. 15 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Læknaligu sergreinarnar gerast støðugt fleiri og meir­i spesialiseraðar, og hugs­anin um at kunna reka smærri lokalsjúkrahús sum serstakar eindir við einum ella nøkrum fáum læknum ber ikki til longur, um neyðug atlit skulu takast til fakliga góðsku og sjúklingatrygd. Tann gamli “generalisturin” – læknin, sum kundi taka sær av flestu av teim vanligu trupuleikunum, er ikki til long­ur. Hetta krevur ný­hugs­ an. Tummas í Garði, lækna­ stjóri, sigur, at vanliga tosa vit ikki um sjúkrahúsviðgerð sum ein marknað, men veru­ leikin er, at viðgerðir og ser­liga høgtspesialiseraðar við­gerðir verða keyptar frá stór­um høgtspesialiseraðum sjúkra­húsum (sokallaðum tertiær-sjúkrahúsum), sum kappast um at veita hesar tæn­astur. – Sostatt er talan um ein marknað fyri slíkum virk­ semi, sum tað eru nógvar góð­ar orsøkir til at royna at fremja innan fyri Útnorður heldur enn at spjaða virk­ sem­ið til ymiskar deplar inni á meginlandinum, sigur lækna­stjórin. Neyðugt at endurskoða Tummas í Garði sigur, at skulu vit veita borgarunum eina trygga og læknafakligt nóg góða tænastu fyri tað tilfeingi, sum heilsuverkini fáa tillutað, noyðast vit at end­ur­skoða, hvussu vit skipa sjúkrahúsverkini. Heilt vanligar tænast­ur til borgarar úti á smærru plássunum, har fjar­støðan gerst long til megin­sjúkra­hús­ ini, má í ávísan mun veitast við, at toymi av serlæknum og ørðum heilsufakfólki fara út á smærru sjúkrahúsini við jøvnum millumbili at veita tænastur. Harafturat verður tað í størri mun neyðugt at brúka telemedisin at veita servitan og tænastur til tey smærru støðini. Tá tað snýr seg um høgt specialiseraðar viðgerðir, sum vanliga verða veittar á tertiær-sjúkrahúsum, er sið­ venjan bæði fyri Grøn­land og Føroyar, at hesar tæn­ astur verða keyptar inni á meginlandinum og fyri tað mesta í Danmark. Hendan mannagongdin er rættiliga nógv tengd at siðvenju, har serlæknar í bæði Føroyum og Grønlandi kenna ser­ deild­ir ella serlæknar á við­gerð­a­rstøðunum á eitt nú sjúkrahúsunum í Keyp­ manna­havn og tískil ofta velja at senda sínar sjúklingar hagar. Landspitalið sum depil Men summar av teimum tæn­astum, sum føroyska sjúkrahúsverkið nú keypir frá donskum sjúkrahúsum, kunnu fáast innan fyri Útnorður. Tummas í Garði sigur, at Landspitalið í Reykja­vík er væl mannað inn­an flestu sergreinar og hevur langa siðvenju at røkja flestu tertiærfunktiónir fyri alt Ísland. Av tí sama verða lut­fallsliga fáir íslendskir sjúk­lingar sendir inn á evrope­iska meginlandið (ella til USA) til viðgerðar. Sum eitt dømi um sam­ starv við Landspitalið nevnir læknastjórin skurðviðgerðir fyri bróstkrabba. Í Før­oy­ um er ov lítið fólk, til at vit kunnu hava egnan bróst­ krabbaskurðlækna. Ís­lend­ ing­ar eru einar seks - sjey ferðir fleiri í tali, og á Land­ spitalanum er ein høgt spesi­ ali­serað bróst­krabba­skurð­ eind. Ì tøttum samarbeiði við Land­spitalið hevur Lands­ sjúkra­húsið nú í nøk­ur ár veitt føroyskum kvinn­um bróstkrabba-skurð í Tórs­ havn, við at íslendski krabba­ skurðlæknin kemur til Føroya eina viku um mánaðin og ger tær skurðviðgerðir, sum fakliga trygt kunnu fremjast í Tórshavn. Hetta verður gjørt sum ein toymisuppgáva, har heisufakfólk í toyminum hava fingið upplæring, og einstøk føroysk starvsfólk hava verið á Landspitalinum og kunnað seg. Tær skurðviðgerðir, sum ikki fakliga nóg trygt kunnu fremjast í Føroyum, verða so gjørdar á Landspitalinum í Reykjavík. – Sostatt hava vit kunn­ að veitt ávísar serviðgerðir á tertiærum støði í Føroy­um, samstundis sum tertiær­ sjúkrahúsið í Íslandi hevur økt sítt fólkagrundarlag fyri at viðgerða bróstkrabba við umleið 50.000, sigur Tummas í Garði. Hann leggur afturat, at ein kundi brúkt sama frymil fyri Grønland, soleiðis at talan kundi verið um eina bróstkrabbaskurðeind fyri alt Útnorður. – Og so kunnu vit fara víðari eftir sama frymli við sam­starvi innan heilt nógvar arðar høgt-spesialiseraðar sjúkra­húsuppgávur, sigur lækna­stjórin á Landssjúkra­ húsinum. Fleiri fyrimunir Fyrimunir við einum tøtt­ um samstarvi millum Út­ norður-londini um tertiær- sjúkrahúsuppgávur eru fleiri og eyðsýndar, sigur Tummas í Garði. Hann vísir á, at tað samlaða fólkagrundarlagið (Ísland, Føroyar og Grøn­land) fer væl upp um 400.000, og tað er ein stórur fyri­munur fyri tær flestu ser­grein-ar­ nar. Við at serlæknar og ser­ toymi fara út til sentral­ sjúkra­hús og fremja ávísar við­gerðir har, kunnu við­ gerðar­tilboðini í nógvum førum veitast í ella nærri nær­um­hvørvinum hjá sjúk­ linginum. Rekruttering av heilsu­ starvs­fólki – serlæknum og ser­sjúkrarøktarfrøðingum til Útnorður gerst betur, um fleiri spesialiseraðar og áhugaverdar uppgávur verða loystar í Útnorði, og tað í færri førum er neyðugt at flúgva sjúklingarnar inn á evropeiska meginlandið. Samlaði kostnaðurin av høgt spesialiseraðum við­ gerðum gerst minni: Færri dýrar flogferðir við sjúk­ling­ um og fylgjarum, umframt at sjálvar viðgerðirnar í nógv­um førum kunnu gerast bílig­ari í heimlondunum enn á fría marknaðinum í Evropa. Pen­ingastreymurin út úr Útnorði gerst sostatt minni. Harafturat kemur, at CO2 útlátið gerst eisini munandi minni, um vit skulu flyta lækna og viðgerðartoymi heldur enn allar sjúklingarnar loftvegis. Í teimum førum har sjúklingar skulu flytast til tertiærsjúkrahús, er flog­leiðin til Landspitalið í Reykja­vík minni enn helvtin av teininum til Evropa. – Samanumtikið er eitt tættari samstarv ímillum londini í Útnorði um tertiær- sjúkrahúsfunktiónir fult í trá við tilmælið frá OECD, har mælt verður til, at fjarskotin øki sum eitt nú Grønland, Føroyar og Ísland samstarva um ymsar uppgávuloysnir, heldur enn at hvørt einstakt øki í sínum lagi samstarvar við síni “ móðurlond”, hag­ar fjar­støðan ofta er stór, sigur Tummas í Garði, lækna­ stjóri. Allir partar kunnu fáa nógv burtur úr einum tættari samstarvi millum sjúkrahúsverkini í londunum í Útnorði. Fyrimunirnir eru fleiri og eyðsýndir, sigur læknastjórin á Landssjúkrahúsinum Kvinnur hava nógv størri sjúkrafráveru frá sínum arbeiði enn menn. Tað er niðurstøðan í einari norskari kanning. Tey, sum hava gjørt kanningina, siga, at ein fjórðingur av sjúkrafráveruni hjá kvinnum hevur samband við barnsburð. Hin parturin stavar í stóran mun frá, at kvinnur "stúra seg sjúkar", tí tær hugsa so nógv um familjuna, siga tey, sum hava gjørt kanningina. Lagt til rættis: Árni Joensen Londini í Útnorði eiga at sam­starva nógv meiri á sjúkrahús­økinum Hjúnabandið gott fyri hjartað Tummas í Garði tók læknafrøðiligt embætisprógv á lærda háskúlanum í Keypmannahavn í 1991. Í 1999 gjørdist hann serlækni innan anæstesi og intensiv-viðgerð (narkosulækni) frá Ríkissjúkrahúsinum í Keypmannahavn. Síðani 2005 hevur hann verið læknastjóri á Landssjúkrahúsinum Tað hevur eftir øllum at døma heilsuligar fyrimunir at vera gift ella giftur. Tað er í hvussu er tað, sum finsk vísindafólk eru komin til, og sum stendur at lesa í tíðarririnum European Journal of Preventive Cardiology. Tey hava kannað upp­lýs­ ingar um meiri enn 15.300 finnar, sum høvdu havt ein hjartatilburð í tíðar­skeið­ inum millum 1993 og 2002. Kanningin vísti, at ógiftir menn vóru í meiri enn 60 prosent størri vanda fyri at fáa hjartatilburð enn giftir menn. Hjá ógiftum kvinnum var vandin næst­ an 65 prosent størri. Og so vísti kanningin eisini, at vandin fyri at doyggja av hjartatilburði er minni hjá giftum enn ógiftum, og tað er galdandi fyri bæði menn og kvinnur.