fríggjadagur 22. februar 2013síða 54

nr. 22 · 22. februar 2013 14 VIKUSKIFTI Vísindi Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Milliónirnar standa væl á bankabókini. Við nærum 85 árum her á fold og eini 50 ára gamlari Nobel-virðisløn skuldi tíð­in kanska verið komin hjá James D. Watson at taka sær av løttum og bara njóta ellisárini. Men tað kemur ikki upp á tal hjá vís­inda­manninum, sum framvegis hev­ur sama eldhugan, sum í nógv ár hevur hjálpt honum fram til stór úrs­ lit. Somikið stór, at hann av nógvum verð­ur mettur sum tann mest týðandi nú­liv­andi vísindamaðurin, og tað er nú ikki heilt einki. Tað vóru annars ikki ílegurnar, sum stóðu ovast á ynskilistanum, tá 15 ára gamli James fyri 70 árum síðani byrjaði lesnaðin á lærda háskúlanum í Chicago. Fuglar høvdu hansara heilt stóra áhuga, og eitt nú hevur hann sagt, at hann í størst møguligan mun slapp sær burtur, tá evnafrøði stóð á tímatalvuni. Hann skifti tó linju á skúlanum, og hóast bachelor-prógvið var innan zoologi, so hevði hann tá skift linju frá fuglafrøði til genetik. Eitt val, sum líka síðani hevur merkt tilveru hans­ ara. Tað var undir ph.d. studium sín­um, at Watson veruliga gjørdist heims­ kendur. Sum lesandi hevði hann stóra virð­ing fyri arbeiðinum hjá Salvador Luria, sum hevði fingið eina Nobel- virðis­løn fyri sítt arbeiði við genetiskum mutatiónum. Granskarar kring heimin vóru tá í ferð við at finna útav, hvat íleg­ur veru­ liga vóru fyri nakað, men rætt­iliga tíðliga í hesi gransking var Watson sann­førdur um, at DNA var ein ílegu­ borin molekyla. Seint í 1951 hitti hann Francis Crick, tá teir báðir starv­aðust á University of Cambrigde, og hálvt­ annað ár seinni stóðu teir báðir fyri tí, sum nógvum verður mett sum eitt tað størsta bragdið innan náttúruvísind yvirhøvur. Nevnliga eina staðfesting av DNA-strukturinum. Fyri hetta fingu teir Nobel-virðislønina, og hóast ílegu­ gransking er nógv ment seinastu hálvu øldina, so byggir alt hetta á tað arbeiði, sum Watson og Crick stóðu fyri. Watson hevur í fleiri ár víst før­ oysku FarGen-verkætlanini áhuga og verður ein av høvuðsrøðarunum á al­ tjóða ráðstevnuni FarGen Summit 2013, sum verður á Hotel Føroyum 19. og 20. september. Eisini har verður há­tíðar­ haldið, at 60 ár eru liðin, síðan arva­ strongurin varð uppdagaður. FarGen-verkætlanin varð sett í verk 2008. Hugskotið við henni er at kort­ leggja ílegurnar hjá øllum føroy­ing­um, so skapt kann verða betri viðgerð og fyri­byrging í føroysku heilsuverkinum. Føroysku úrslitini kunnu gerast sera áhuga­verd millum altjóða granskarar, eins og vitjanin hjá Watson ber boð um. Tann mest týðandi núlivandi vísindamaðurin. Somikið stór eru orðini, sum verða sett á James D. Watson, sum verður gestarøðari á føroyskari ráðstevnu í heyst Ein risi innan granskingina Eins væl og Watson er virdur fyri sína umfatandi og slóðbrótandi gransking. Eins nógv hevur hann í løtum verið í fokus fyri sjónarmið, sum ikki heilt sampakka við tað, sum vanliga verður mett sum borðbært. Tað eru longu nógv ár síðani, at hann alment seg seg vera ateist – ikki trúgv­ andi – og bæði innan átrúnað, politikk og náttúruvísindi hava sjónarmið hansara argað fjøldina meira enn tí einu ferðina. Eitt nú hevur hann tíðum ført fram, hvussu sjálvsagt tað eigur at vera, um vit hava loyvi at selja og eta gen-viðgjørdar matvørur. Watson er vitandi um vansarnar, sum hetta kann hava við sær, men hann heldur fast um, at fyrimunirnir eru nógvar ferðir størri. Bart út sagt heldur hann, at argumentini ímóti gen-viðgerð av mat­ vørum eru óvísindalig og skilaleys. Fleiri ferðir hevur hann eisini alment stuðla genetiskari screening av fostrum og genetiskari viðgerð av hesum. Eitt nú hevur hann ført fram, at tey »býttastu« 10% av fjøldini áttu at verið tikin sum fostur, og at øll konufólk áttu at verið genviðgjørd, so tær vórðu vakrar. – Eg skilji ikki, tá fólk siga, at tað vildi verið ræðuligt at gjørt allar gentur vakrar. Sjálvur haldi eg, at tað hevði verið fan­ tastiskt, hevur hann sagt um hetta. Og heldur ikki hevur hann stórvegis gott at bera feitum fólkum. – Tú kennir teg illa, tá tú hevur feit fólk til setanarsamrøðu, tí tú veitst, at tú ongan tíð fer at geva teimum starvið, er hann millum annað endurgivin fyri at siga. Eisini er hann ákærdur fyri at royna at rættvísgera antisemitismu, at vilja avmarka talið av fólkum í ávísum átrúnaðarligum og etniskum bólkum, fyri at siga at litt fólk genetiskt eru latari enn onnur og fyri at siga, at tað er í lagi at drepa brekaðar nýføðingar. Í samrøðu við BBC hevur Watson ført fram, at vit sum menniskju mugu átaka okkum ábyrgdina fyri framtíðina við at útvelja og verja bestu genini hjá okkum. Hetta sigur hann vera eina avleidda sjálv­ fylgju, tá náttúrliga útveljingin ikki longur er serliga sterk hjá menniskjuni. Vit kunnu skapa betri menniskju